25 MARCH 2021 HANSARD COMPLETE

PARLIAMENT OF THE KINGDOM OF LESOTHO

SENATE CHAMBER

Thursday, 25 March, 2021

The House assembled at 10:30 a.m.

MR. VICE-PRESIDENT (in the Chair)

PRAYER

The Chaplain led the House in Prayer.

ANNOUNCEMENTS FROM THE CHAIR

MR. VICE-PRESIDENT: Kea le lumelisa Litho tse Khabane hoseng hona.

Ke kopa le ‘na ke nke monyetla ona oa ho boela ka ‘nete ke leboha ha re boetse re kopana empa ka ho khetholoha, ke nke monyetla ona ho lebohela Morena oa ka oa Ha Maama, Morena Mitchell, Ntate rea u amohela ‘me re u lakaletsa le nako e mofuthu le ho ikakhela ka matla ts’ebetsong ea Ntlo.

Litsebiso tsa Labone la la 25 Hlakubele, 2021

  • Litho tse Khabane, le tla hopola hore Litsebisong tsa Labobeli, re ile ra re kajeno re tle re itokiselitse ho tla etsa Sehopotso sa Bophelo (Obituary) sa motho e moholo ruri, Mofumahali Mabela Maama.
  • Re boetse re hopotsa ka Phatlalatso e ileng ea etsoa ke Ofisi ea lona ea Liphatlalatso e kopang Litho tse Khabane tse latelang ho tla nka lifoto, kajeno ka Labone la 25 Hlakubele, 2021, e le hore Litho tse Khabane tsa Ntlo ena li tle li hlahe li felletse leboteng la marang-rang la Paramente ea Lesotho.

        Bona ke;

  1. Honourable Senator Anna Bereng
  2. Honourable Senator S.S. Nkuebe
  3. Honourable Senator L.M. Seeiso.
  4. Honourable Senator S.M.G. Masupha
  5. Honourable Senator M.L. Lebona
  6. Honourable Senator  M.S. Maama

Honourable Members, litsebiso tsa rona li fella mona. Re tla tsoela-pele ka litaba tsa Sehopotso ba Bophelo ba mofu Mofumahali Mabela Maama.

HON. SENATOR J.A MOTS’OENE (POINT OF ORDER): Mohlomphehi, ke ema mona kea kholoa motho u shebile Standing Order no.96. Taba ea ka e ne e le taba ena ea Petrol Allowances tsa Litho tsa Paramente.

Mohlomphehi, taba ena, ha ke ema ka Ntlha ea Tsamaiso, ha ke hanane le taba ea hore Litho tse Khabane ts’ebetso ea bona e ka lokela litaba tsa mofuta ono feela e seng nakong ena eo re leng ho eona, le haeba ‘Muso o no ka e sheba ka leihlo le leng, Mohlomphehi.

Ke ne ke re feela ka ‘nete na Setulo se ke se be pelo e mongobo hore taba ee Ntlo e ke e tl’o tla bua ka eona hobane re utloa lerata le ka ntle haholo la sechaba, ha se le hobane re re rea le ts’aba feela re re, the factuality of the issue e tlameha hore e ipapise le maemo a teng hona joale.

Kea leboha, Mohlomphehi.

MR. VICE-PRESIDENT: Honourable Senator, mona u e kenya ka fensetere, le Standing Order seno seo u batlang ho se sebelisa u se etsa misinterpret hobane se re, “A Senator having a direct peculiar interest in the matter shall not without disclosing the measure of the interest in the matter move any motion or amendment relating to the matter or speak on that matter in the Senate or in any Committee.”

E leng ho re kutloisiso le tebello ke hore mohlomong u tl’o kopane le Tafole le Ofisi ea haeso re tle re e qoqe taba ena.

HON. SENATOR M.M. MOSHOESHOE (POINT OF ORDER): Mohlomphehi oa ka, kea u hlompha, Ntate, ke ema ka Ntlha ea Tsamaiso mona, Mohlomphehi!

Ke bekeng ena feela ka Labobeli ha re bula mona, Mohlomphehi, re tsoa literekeng ka ho fapana ha rona, ha naha ena ea Lesotho.

Ke ne ke re Ntlha ea Tsamaiso ea ka ke hore, Mohlomphehi, le Ntate Manamolela moo, ebe Tafole ea hau e itlhophile joang hore Litho tse Khabane li tle li fumane ente ee, ea Covid-19 pele re ea Phomolong ea Paseka, Mohlomphehi, ebe le re hlophetse joang?

(Pause)

MR. VICE-PRESIDENT: Mofumahali ‘M’e ‘Makholu, taba eno ‘M’e, ehlile ke taba eo e lokelang hore e sebetsoe kapelenyana boo, bo lokelang hore e re ha u khutlela haeno Mohale’s Hoek ebe e phethahetse, ‘M’e. E tla saloa morao.

Re ka tsoela-pele Honourable Members ka Sehopotso sa Bophelo ba mofu, Mofumahali Mabela Maama.

HON. SENATOR J.A. MOTS’OENE: Ha ke u hlomphe, Mohlomphehi Motlatsi oa Madam President.

Kea kholoa motho u ema ebile u hloname hobane Setho sa Ntlo sa mehleng, e leng Mofumahali Mabela Maama (Moea oa hae o phomole ka khotso), ho Litho tse ngata tse ka reng rona, le Litho tse ling ka mona tseo re ileng ra fihla e le khale a sebetsa kahar’e ho Ntlo ena re ile ra anya letsoele le mohasula hobane hangata o ne ee a re bonts’e le hona ho re eletsa hore na kahare ho Ntlo ena, ts’ebetso ha e ts’oeroe na litaba li atameloa ka sebopeho sa mofuta ofe.

Mohlomphehi, mona moo ke buang ke eme hona teng ke moo a neng a tloaetse hore ebe o lula teng, ‘me e ne re leha a fihla ekaba motho u lutse koano, helek! e ne e le lenala feela, Ntate, joale ho motho e moholo eo ekareng eena lehaeba o na tla u tsipa hore u b’o utloe, u utloile bohloko motho, u n’o s’o sa re letho, u thola feela.

Mohlomphehi, Setho seo se Khabane se re siile linakong tsena tse thata, tseo maemo a bophelo kahar’e ho naha ho latela Lefu lena la seoa sa Covid-19, se hlasetseng lefats’e ka bophara ‘me naha ea rona e se mokhelo empa lehar’a maemo ‘ona ano, o ‘nile a tsoela-pele ka bosebeletsi ho sechaba sa ha habo sa Ha Maama, liqholotsong tse ngata tseo batho ba baeta-pele ba sechaba ba neng ba thulana le tsona bosebeletsing ba bona.

Re tla hopola, Mohlomphehi, hore litaba tsa protective clothing e leng liaparo tsa boits’ireletso, i.e limonkoane ekaba le li-sanitizer joalo-joalo, e ne e le litaba tseo hangata ha re bua re ne re ipotsa hore na e be ke litaba tseo re tla li fumana joang ho latela katamelo ea ts’ebetso ea rona ho sechaba letsatsi le letsatsi. ‘Me joale re se re sa tsebe le hore na hana hoo ho tlang ho tla ka sebopeho sa mofuta ofe.

Mohlomphehi, liqholotso li ngata kahar’e ho naha ena ea ha bo-rona ea Lesotho moo ke ntseng ke nahana hore le Ha Maama, moo Setho seo sa ha bo-rona sa nako eo (Moea oa hae o phomole ka khotso) o ne a ntse a kopana le tsona.

Litaba ha ngata ha li le moo li bokelletsoeng teng joale mane tlaase, li sa khone ho fihla hantle e ba bothata. Mohlomphehi, ke bua sena hobane re le Litho tse Khabane ha re le kahar’a Paramente ka mona, re Maparamente, kahar’a Ntlo ea Senate ka mona joalokaha Paramente e ahiloe ka Matlo a Mabeli, ‘me Ntlo ena e le eona ‘mesa-mohloane oa ‘muso o moholo ts’ebetsong ea letsatsi le letsatsi, litabeng tsohle tse amang naha bosebeletsing bohle ba ‘muso molemong oa sechaba, empa joale u tla fumana hore ha ngata ka ‘nete litaba li etsoa Central Government mona feela, ntho eo re eeng re ipotse ke hore na haeba rona kahar’a Ntlo ena ea Paramente, e ahiloe ka Matlo a mabeli, e-ba hoa rona ke ho etsa Melao molemong oa sechaba, ke ho aba lichelete molemong oa sechaba feela joale u thola litaba tseno kaofela re li sebetsa ka tsela eo e sa khotsofatseng sechaba, na ebe motho u bona e le molemong oa rona?

Mohlomphehi, taba ena ea hore sechaba ebe se lula se lla ka rona re le Maparamente, feela re tlameha ho ba etsetsa bosebeletsi ha ke bone e ka ke taba e tla…..

MR. VICE-PRESIDENT: Honourable Member, ke….

HON. SENATOR M. LEBESA (POINT OF ORDER): Kea leboha Ntate Vice-President Ntate, ke u hlomphe, ke hlomphe Bahlomphehi Litho tse Khabane ‘moho le Tafole ea hau.

Point of Order eo ke emang ka eona ke hore ke utloa Morena Joel a se a sa bue ka Mofumahali Mabela, a se a bua ka litaba tsa hae tseo a abang lichelete joale.

Kea leboha, Ntate.

MR. VICE-PRESIDENT: Honourable Lebesa, ke nahana hore u e ts’oere hona teng. Le ‘na joale ke ne ke se ke sa utloe hore na re ntse re bua ka Sehopotso sa Bophelo ba Mofumahali Mabela feela ke belaela hore Morena oa ka o ne a mpa a ralotsa feela.

Ha e thale e boela mosehlelong hee, Morena oa ka.

HON. SENATOR J.A. MOTS’OENE; Kea leboha, Mohlomphehi Motlatsi oa Madam President, ka nako e ‘ngoe ha litaba re li khobotla ka thata ka tsela ena eo re li khobotlang ka eona, Mohlompehehi, re ee be re se re hopola Setho sena se Khabane, ‘M’e Mabela, hobane e ne ka re ha a bua taba mona, eaba u oa thetsa, u re: ae, mona… ‘M’e, o ne a tla re, ‘hae uena!’, ’me le ‘hae uena’ eno, u tsebe e tla utluoa ke Ntlo ena kaofela hoo u tla soaba.

Setho se Khabane Morena oa mehleng oa Ha Maama, e bile ‘M’a ho rona, e bile motataisi ho rona, ‘me ka ‘nete litaba tse ngata kea kholoa li builoe ho bohle ba bileng le monyetla ho oa ea boloka masapo a hae, re se mpa re re feela re tla mo hopola ka ts’ebetso ea hae e matla kahar’e ho Ntlo ena.

Re tla mo hopola ka boeletsi boo a re sieetseng bona, re tla hopola menyabuketso ea hae pusong ea sechaba sa Ha Maama ‘M’e hle. Mohlomphehi, ka mantsoe ana re re ba bileng sieo lefung la hae, moea oa hae le meea ea balumeli bohle ba falletseng o phomole ka khotso.

MR. VICE-PRESIDENT: Morena oa ka oa Likhoele, uena u oa ‘nolofalla hore ke u bone ha u le mono Ntate.

HON. SENATOR L.L. SEEISO: Kapa ke lutse Ntate? (Laughter….)

Ntate Vice-President, Mosotho oa pele o ne a ee a re, lefu lea ja ha le khore, le nkileng morali oa Mantata, motho ea neng a rata lintho tse ntle.

Re lekile ho bua le uena Ntate Mitchell, che, leha motho a le moholo o ne a e-na le ho lie-lieha ho fihla nakong, joale moo e kabang le teng re teng kahar’a…, re bana re ne re lokela hore ha a fihla e le ‘M’a rona e be rea ema.

Kaha bophelo ke bophelo, hona le tse ling tseo re li hopolang ka eena. E be o apere kobo o e qhetse ka litsoe, morali oa Mantata a re; “E, le batho bana ba re leha ke tsamaea hoa bonahala hore ke ngoana oa Mantata.”

Batho ba Ha Maama ba senyehetsoe ke Morena oa sebopeho sa hae.

Ke sa boela ke cho, litaba tsena ho uena Ntate Mitchell ke re kahar’e ho Ntlo ena, karolo ea bongata ba Ntlo ena re Marena a Sehlooho, feela eo re e ratang ke ea hore ha re na le taba kahar’e ho Ntlo ena, leha re ka fapana ka maikutlo re tla boela re ntse re tsebana, re ratana.

Ho hanana ka maikutlo bophelong le motho ha u phetse le eena, ke tla bona litaba ka moo ke bonang litaba ka teng Ntate Mitchell empa ka mokhoa o ts’oanang le uena u tla bona litaba ka mokhoa o sele.

Ka hoo, ke tla re Mosotho oa pele o ne a s’a fose ha a ne a re ha ho ntho e mpe e se nang molemo. Ke batla ke tle ke utloane le uena Ntate Joel ka hore lefu ke lena le hlasetse Basotho, motho ea ka reng Mofumahali Mabela, u n’o nka hore ke Moeta-pele oa sechaba ea batlang a na le kutloisiso e tebileng mabapi le lefu la Covid19.

Ke leka ho cho taba eno ka hore, batho ba bangata ba neng ba le haufinyane le eena, ba tletsoe ke letsoalo la hore lefu lena efela le teng lea phela ‘me le entse batho ba hlokometseng hore re ipaballe ka litsela tsohle.

Joale empa ke kopa hore ke tle ke re batho ba bangata bao e neng ele karolo ea batho ba ileng ba ba rata – batho ba Mahata-mmoho nakong e fetileng ho fihlela karolong ea LCD ba ile ba rata Moetapele oa bona eleng Ntate Ntsu Mokhehle.

Ha batho ba bangata ba ne ba mo rata ka lipelo tsa bona tsohle,  ba bang ba rata karolo  ea baetapele ba lipolotiki ka hare ho naha ena, motho ekang Morena Leabua Jonathan –  bobeli ba bona ka mabaka a fapakaneng. Joale empa kaha Molimo ke Eena Mong’a bophelo O ile a nka batho ba joalo, batho bao a neng a ba shebile ka qenehelo le ka lerato lohle.

 Mosotho oa pele o ne a sa fose ha a re mo-ea-ha-habo ha a thijoe empa ho thijoa moea ntoeng, le hore Sesotho  se re mopheha khang le Molimo ke mang.

Boemong bona ke kopa ke tle ke siee taba ka hare ho bana ba Maama ke re le ratane, le nke mantsoe a Sesotho a reng ntlo e itoants’ang e fetoha lesupi.

 Ke kopa ha ke buile hakana ke kokobele.

Kea leboha, Ntate Vice President. 

HON.SENATOR M.M. MOSHOESHOE: Ntate Vice President, kea le hlompha, ntate le Tafole ea hao.

 Le ‘na ke ema mona sehopotsong sena sa rakhali Mabela Setho se Khabane sa Ntlo ena ea Senate, ebile e le Morena oa Sehlooho.

E bile motsoali ho rona, re fihletse matsohong a hae ka mona ka Ntlong ea Senate, ‘me a re amohela rona ba bang a re beha pel’a hae a re etsa bana ba hae. Re bone matla a hae mosebetsing oa Ntlo ena ea Senate a le lilemong tseo tse kholo hakaalo tseo a neng a se a ntse a le ho tsona e le motho e moholo, empa a ntse a ikitlaetsa a tla mosebetsing letsatsi le letsatsi ha bophelo bo ne bo mo lumella.

‘M’e ke tla mo hopola haholo mesebetsing ea rona ea Likomiti.  Re ne re atisa ho thula-thulana le eena ho fumana hore ‘na le eena re nqa e le ‘ngoe Likomiting mono. E ne e le Setho se matla haholo, nako e ‘ngoe u fumane hore re tsoile  ka Likomiti re ile li workshop koana, empa joaloka motho e moholo, o tla ‘ne a il’o phomola re tla ‘ne re bone hore re ntse re mo hlokomela, empa o tla ‘ne a etse mosebetsi, lentsoe la hae le tla ‘ne le utloahale.

 Ke ne ke mo ratela hore ha u ne u mo file taba o ne a e phamolela holimo a e sebetsa a bile a e bua feela tjee a sa khanane na mang oa thaba kapa ha a thabe.

‘M’e Mabela  ka’nete e bile Setho se matla sa Ntlo ena. Re tla lula re mo hopola. Joale empa e bohloko ka ho fetisisa ke hore lefu lena le sehloho la Covid 19 ebe har’a Marena a Sehlooho ha le qala feela ebe le otla eena. Ka’nete ke ile ka utloa bohloko ka ba ka bona hore ha ho ntse ho thoe lefu lena ha batho ba se ba le baholo haholo lilemong ehlile le fihla ka matla, ka sekhahla…

Ha ke ts’elisa lelapa, Mohlomphehi oa ka, ke mpa feela ke makala, Mohlomphehi Ntate Vice President, ka mehla ha re etsa obituary mona ua fumana u memme lelapa le tletse gallery joale le tl’o utloa ha re bua ka Setho se Khabane! Ke hopola feela ha re ne re etsa obituary ea Ntate Ramoholi, ho ne ho tletse mona Makobo-tata a tletse le lelapa la Ntate Ramoholi joale ba re mametse. Kajeno lena ke bona ho se na letho; ke itse ka re kea qamaka ke se ke bona eena Ntate Mitchel feela!

 Ka’nete ke maketse bana ba ‘m’e Mabela ba ne ba ts’oanela hore ebe ba teng mona le lelapa le tl’o re utloa ha re bua ka ‘m’e Mabela! Tafole mona ka’nete ke bona eka ha e’a hlophisa litaba tsena hantle!

 Kamoso re n’o etseng ntho eo makhooa a reng ke uniformity, ho ts’oanoe ka malapa ‘ohle. Ha re ts’elisa lelapa ha se bohle ba ileng ba finyella Ha Maama ba il’o pata ‘m’e Mabela, re ile ka lipehelo tsa hore re ke keng ra ea re le bangata, ‘me ha se bohle ba khonneng ho ea. E ne e ntse e le hantle hore ebe lelapa le ile la mengoa la hlokomelisoa hore tsatsi lena ke la bohlokoa.

Leha ho le joalo, Ntate, e ntse e le tumelo ea rona hore melaetsa ena ea rona kaofela e tla feta.

‘M’e Mabela re tla lula re mo hopola, sekheo sa hae ke se seholo ka mona se setseng ka Ntlong ena ea Senate. Re tla lula re mo hopola kamehla.

Moea oa hae le oa balumeli bohle e phomole ka khotso.

HON. SENATOR T. AU: Kea leboha, Ntate Vice President.

 Ke ne ke re le ‘na ke nke monyetla ona, Ntate, hore ke ts’oaele litabeng tsena tsa sehopotso sa ‘m’e Mofumahali.

 Ka’nete lefu la hae kapa tahlehelo ea hae e tlile ka ts’ohanyetso ho ‘na hobane ha ke utloa taba eno ea hore o se a re siile, e ile ea nts’osa haholo, mohlomong ka mabaka a mabeli: la pele, ke hore ke ne ke sa e lebella. Ke ne ke lebelletse hore e tla ba re ntse re na le eena le kajeno o ntse a re tataisa joale ka ha e ne e se e le motho ea moholo a na le boiphihlelo, a utloisisa litaba tsa mona le litaba tsa tsamaiso ka kakaretso.  Ke lebelletse hore o tla be a ntse a le teng a ntse a tsoela-pele hore tataisa litabeng tsena tsa tsamaiso le keta-pele ea litaba tsa naha.

Ea bobeli e kholo, ke ea hore o ne a ile a ntetsetsa ka makhetlonyana tjena a re ke ee lapeng mane ke eo mo bona, joale ntse ke re, ‘m’e Mofumahal,i ka’nete ke tla etsa joalo hang ha nako e hlaha, ke na le lintho tse mpetelitseng mona. Joale ha ke se ke utloa ho thoe o se a ile, ke ile ka utloa e le sekoloto se seholo haholo hobane ka’nete o ne a ile a ntetsetsa ka makhetlo a ka bang mararo kapa a mabeli a re ke eo ‘mona. Joale ha se ke utloa hore o tsamaile ke es’o ka ba ke ea, ka’nete ke ile ka utloa ke le molato ka tsela e khethehileng.

Joale ha a bolokoa ke ile ka ea moo ka letsatsi leo a bolokoang ka lona. Ha ke motho ea superstitious, Ntate Vice President, empa joale ha ke fihla mono Boinyatso ke ile lefung la hae ha ke theoha ka koloing ke bona hore  koloi ena lebili le flat ha ke tsebe le bile flat ha ke le hokae ke bona feela hore le se le putlame joale ke sa nka le sparewheel, empa ka be ke letsetsa batho bao ke sebetsang le bona ke re batle le spare wheel lapeng ba tl’o fasa koloi eba ‘na kea feta kea ka ts’ebeletsong ka koana ka kerekeng.Ha re tsoa moo ka’nete re ikhutletse ra ea koloing joale ba kenya lebili. Ha ke s’o bone mosebetsi o joalo! Ke ne ke bile ke nahana ho e siea hona moo ke re, ‘ache, eseng ke e siee ke tla e bona ka letsatsi le leng’. So, ke re, banna, ke kolota ‘M’e Mofumahali, ha se joale a mpitsa mona a re ke tle eaba ha ke etse joalo joale koloi ke ena e qetelletse e na le mathata.

 Ke ile ka qetelletse ke tlohile moo, feela hee ka’nete ntse ke utloa eka ntse ke tlameha leha a se a tsamaile tjena kea tseba o ne a sa sebetse a le mong, ke ee ke il’o utloa na motho a moholo ha a na mpitsa a bile a tsamaea joale ke sa phethahatsa thomo ea hae e entse hore ke be le sekoloto se seholo haholo.

Feela hee ka’nete ‘m’e Mofumahali e ne e le motho ea moholo haholo. Ke bone   ka mats’oao a mabeli: Ke bone legacy ea hae. Ke ‘nete lefung motho u ne u lebelletse hore batho ba baholo ba tla ba teng, haholo ha Ntate Motlotlehi a ne a le teng. U n’u lebelletse hore Manonyane a tla ba teng ka bongata, motho u n’u ka ‘na nka e se e se maka taba eno. Empa ke bone legacy ea hae maoba mona ha ho tl’o tla behoa Morena Mitchel, hobane ke nka e le legacy ea ‘m’e mofumahali Mabela hore ke bone Manonyane a le teng mona ka bongata bo boholo a tletse ka ntle ka mona a setse morao Morena Mitchel, ‘me ho ‘na taba eo ke legacy, ke litla morao. Ke litholoana tsa bonngoe le kopano eo ‘m’e Mofumahali a neng a e tlisitse ka hare ho sebaka seo sa Ha Maama, eo ke se ntse ke ipiletsa hore Morena Mitchel a ts’oare hona moo a nts’etse-pele legacy eno ea bonngoe ba Manonyane hore a lule a ntse a kopane e le ntho e le ‘ngoe joale ka ha ho ne ho le joalo.

Kannete re soabile haholo ke tahlehelo ea hae, re ts’elisa lelapa, re ts’elisa Manonyane re ts’elisa le Litho tsa Ntlo ena e Khabane, kea leboha.

HON. SENATOR M. LEBESA: Kea leboha, Ntate Vice President.

 Ere ke boele ke u hlomphe, Ntate. Ntumelle, Ntate, le ‘na joaloka Bahlomphehi Litho tse Khabane ba seng ba beile ke tle ke bue ka motho ea moholo haholo Morena oa Sehlooho oa Ha Maama ‘m’e Mofumahali Mabela.

‘M’e Mofumahali Mabela nalaneng ea naha ena ke motho ea tsebahetseng ka ho rata sechaba sa tikoloho ea habo kapa order ea habo ea Ha Maama, ‘me ea ba motho ea ratang sechaba sa Basotho ka pelo, ‘mele le moea kaofela.

 ‘M’e Mabela e bile motho ea bileng sebete haholo litabeng tsa boetapele, tsamaisong, le pusong ea Borena. E bile motho eo ha a na toba taba, a e toba a sa reke sefahleho sa mang kapa mang. Ha a ne a re o rata boemo bo itseng kapa lehlakore le itseng o ne a hlile a tsitsa holim’a sale. 

Sechaba sa habo sa Ha Maama, ruri re lahlehetsoe, Ntate Vice President le Ntlo, hobane ‘m’e Mabela e ne e se e le e meja eo mosebetsi oa eona e leng ho ruta marole-lehala ‘me maele a Sesotho a hlakile, Ntate Vice President, a re mabele a pele a tlaleng u ke ke ua a bofa ka mathapisane. Ho ntse ho lokeleha hore ba ‘ne ba okhe bohlale ho ba baholo ba seng ba kutlile tsela. 

Ka’nete, Ntate, ruri tahlehelo ena ka hare ho Ntlo e ne e le hona rona ba ntseng ba thuthuha boemong ba kholo lilemong tsamaisong ea naha ena re tla tla re nyanya letsoele lena le mohasula ho ‘M’e Mabela.

 Ka’nete, Morena oaka oa Ha Maama, u s’u se qhoetse, Ntate, ‘me hata menyabuketsong ea ‘m’e Mabela ka tsela eo a neng a sebeletsa sechaba sa Ha Maama.  Re tla lula ntse re u ts’ehelitse re hlahile mahetleng a hao. Ho na le pina eo a neng a e rata, Morena oaka oa Matelile oa e tseba, o ne a re pelo ea Morena Joel e ka ema, tsii!

Ka mantsoe ana le a mang, Ntate Vice President, moea oa ‘M’e Mabela o phomole ka khotso, Ntate.

HON. SENATOR B.G. API: Ntate, ha ke u lebohe, ke hlomphe Litho tse Khabane.

 Ruri marena a haeso a se a buile ka rakhali Mabela. E kholo eo motho u hopolang rakhali ka eona ke hore e ne e le motho ea tsebang ho qoqa le batho. E ne e le motho eo e reng ha u sa etsa ka tsela eo a neng a hloka kateng… e ne e le motho ea bohale haholo ebile a ke ke a re o kahar’a batho o ne a omana.

E kholo eo ka tla hopola rakhali ka eona kahar’a Ntlo ena, nakong ena ea ha ho etsoa Molao ona oa Tlhopho-Bocha, o ne a e na le litaba-tabelo tseo a neng a hopotse hore ebe ha ho tl’o pharalla le Basotho joale o phatlalatsoa hore o sebelitse, a tle a thole lintlha tseo a neng a li lebelletse li kene kahar’a oona.

Molaong oona oa Tlhopho-Bocha ho na le lintho tse ngata tseo a neng a ithutile hore li hatiketse litokelo tsa Basotho, ho na le lintlha tse ngata tse hatiketseng Borena, ho na le litokelo tse ngata tse hatiketseng Botlotlehi ba naha ena ea Lesotho. E ne e le likarolo tse ling tse kholo tseo a neng a lebelletse hore ha ho khutluoa tlhopho-bocheng, ho tle ho bonahale Motlotlehi kahar’a naha ena a hlomphuoa ke Baeta-pele ba rona ba Lipolotiki. Likhoqetsane tsa lintho tse teng e le likarolo tse tlohileng li file Motlotlehi boemo ba hae ba hore ke Motlotlehi oa Basotho o tlameha hore ha Basotho ba ts’oeroe hampe a be le lentsoe.

Karolo e kholo ea litokelo tsa Marena tse hlokang hore ebe Marena a na le boikarabello bo matla kahar’a naha ena ea Lesotho le kahar’a sechaba sa Basotho, e ne e le likarolo tseo a neng a ratile hore Borena kahar’a naha ena bo fuoe matla ke bapolotiki hore Marena ke Marena a sechaba sena sa naha ena ea Basotho. E ne e le litebello tsa hae tseo a neng a lebelletse hore a tle a bone litaba tseno ha Molao ono o tl’o phatlalatsoa ka pel’a Basotho, ho tle ho bonoe Marena a hlomphuoa kahar’a Molao oo.  

Joale, Ntate Vice President, litaba tsena tsa ha se re bua ka motho nakong ea seng a thotse, ka nako e ‘ngoe batho ha re sa khona hore ha motho e le motho oa litaba, ka nako e ‘ngoe ho bonahale motho seo a leng sona re mo phafa ka sona kamehla ebe re tla mo phafa mohlang a seng a thotse. Ke litaba tseo re sa tsebeng na re le Basotho – kapa ke litaba tse ileng tsa ba joang, feela ke re ‘m’e Mabela e ne e le motho oa boikokobetso, e le motho eo litaba ha li sa nepahala, a buang maikutlo a hae ka eona nako eo, e seng hosasa.

E kholo ke hore ka hare ho lelapa lena labo la Manonyane lilengoaneng tsena tseo ho bonahalang a se a batla a holile, ntho eo ke neng ke e rata ea hae ekaba mafung kapa kahar’a mesebetsi e teng, u ne u tla bona a betsa ka bahlankana ba teng kahar’a lelapa ka mono, a re, “uena ha ho thoe ho bua Morena oa Sehlooho, u tl’u mpuelelle ntse ke le teng.”

E ne le eona taba ea hore o se a ntse a thapisa ona marole hore a tle a tsebe hore mohlang a leng sieo na ba tla sala ba hata ka tsela ea mofuta ofe.

 Ha ho ne ho na le lintho life kapa life ke hona u tla bona hore Matelile kahar’a lelapa leno la Ha Maama o na le kabelo e kholo, ke ngoana oa lelapa leno. U bone hore ehlile e ne le eena a tla be a e na le bahlankana bano kahar’a lelapa leno la ha Manonyane.

Joale ke re rakhali ke ithutile litaba tsa hae. Motho ha a na le litaba tseo a nang le bohlokoa ho tsona, a e na le litaba tseo u li boning – batho re se re itse feela Morena oaka, Morena Mitchel, Basotho ba re ntoa kea malula-‘moho. Lefu ha le le teng, re ka ba le lits’itelano re ka ba le moo re hatanang litorong, empa uena ea setseng u tl’o sale u le ea ikokobelelitseng lelapa. U tl’u sale u le ea kopanyang lelapa, u le eo re reng u mokokotlo oa sechaba.

U tl’o se ke ua re u n’u bone ba itseng ele bona lithatohatsi pel’a mofumahali joale uena u teng, bano kaofela ha bona ke babusuoa ba hao, Morena oaka. U tle u lokise litaba tsa puso u tle u bone ha puso ea hao e ba ntle, e rena kahar’a sechaba seo u se etelletseng pele, Morena oaka.

Ke rata hore ha ke chulo tjena, Ntate, lelapa la ha Manonyane le bohle kaofela, Morena oa Matelile a tle a ts’elisehe, Ntate Motlotlehi a tle a ts’elisehe ka Setho sena sa hae se ileng sa re siea ka nako eo Paramente e  ileng khefutsong, kea leboha.

HON.SENATOR L. SEEISO: (Point of Order):  Ke ne ke re ho na le seboko sa Maparamente morao tjena, se reng na o tsoa kae…

HON. SENATOR PROF. N. RAPAPA:  Kea leboha, Ntate Vice President, ka hore le ‘na nke ke fane ka mantsoe a mabeli sehopotsong sena sa ‘m’e oa rona.

 Ke tle ke qale ka ho hlalosa mona hore ‘na ke mo tsebile ka lilemo tse ngatanyana ke sale ngoan’a sekolo Roma ho tloha ka 1989 ho fihlela 2010 ha se ke sebetsa mono.  O ne a re thusa ha re le bana ba sekolo haholo, e le ‘m’e oa rona ‘me le ho feta mono ka 1998 ha ho ba bolutunyana se ntse re il’o sebetsa mono e ile ea re ha ho le thata-nyana ho sa robalehe ba bang ba rona re ne re balehela ho eena mono hore a tsebe ho re thusa.

Eleng ho re e ne e le ‘m’e oa rona haholo, joale e ne e re ha ke se ke kopana le eena ka Senateng ka mona o na re ke ngoana oa hae, joale e re ha ke re kea mo eletsa ka Senateng ka mona a hana a re, ‘uena u ngoan’aka u mamele ‘na feela’.

 Ke ne ke mo mamela e le ‘m’e oaka, o ile a nthuta lintho tse ngata.

Ea ho qetela eo ke batlang ho e bua ke hore ho ne ho na le nako eo ke bonang hore o ne a utloana le ‘na joale a utloana le moholoane oaka Mohlomphehi eo eleng Letona la Local Government Mokhethoa oa Mosalemane koana. Joale ba ne ba e na le litaba tseo ba li buang le Mokhethoa oaka joale h’a fihla ho ‘na a mphetela tsona a re, “ua hopola ho ile hoa ba tjee le tjee ha ho tla ba tjee?” Joale ebe kea ts’eha ntse ke re, ‘ee’ joale ebe litaba tse monate.

 Leha ho ne ho sebetsoa taba eane ea kotopo mona o ne a lutse mono joale ke lutse mane a ntsa re, ‘e-ea ngoan’aka, ua bona maobane, hee, re buile hantle?’ Joale ntse ke re, ‘e-ea, ‘m’e’, e le hore o ea nthata a rata le moholoane, le rona re mo rata haholo. 

Ka’nete ntho e kholo eo a re sietseng eona ke hore o entse phapang maphelong a batho. Ke eona ntho e kholo eo re tla mo hopola ka eona. Ba bang eka ’na eaba ho ka be ho bile bolutu hoja e se ka eena, empa ka eena re  ntse re le batho re ts’oana le ba bang. 

Ha ke qetella mona ke re ho Morena Mitchel Molimo A mpe A u fe ntho e le ‘ngoe feela, A u fe bohlale ba ho sebeletsa sechaba sa Ha Maama le sa Lesotho mona ka linako tsohle ka’nete.

Moea oa hae le oa balumeli bohle o phomole ka khotso.

Kea leboha, Ntate Vice President.

MR. VICE. PRESIDENT: Ha hoa lahleheloa lona feela Litho tse Khabane, le Setulo se lahlahetsoe. Honourable Lebesa ke ne ke sa elelloa hore u se ntse u lutse, ha e lale! Ke ne ke re le Setulo se lahlehetsoe, ‘na personally ke motho eo ke motsebileng haholo, ‘me lintho tseo ke tla mo hopola ka tsona ho ‘na ke bohale. Ke mo tsebile le pele ke fihla mona, le ha ke se ntse ke le mona o ne a ntse a mpuisa ka tsela eo a neng a nkhanna ka eona, eo a neng a se na le nako eo a ka nqekisang. Ke le Setulong mona kapa ka ntle ho ne ho tsóana ho eena. Ke ee ke bone marang-rang ho ntse ho buua ka lintho tseo ho thoeng o tla nkhopola ke se ke le sieo, you will miss me while I am not around anymore. Ke elelletsoe ka ‘M’e Mabela hore ho ne ho na le nako eo ha ke ne ke lokela hore ke hlahe ebe rea bonana ebe kea baleha kea ipata. Hona joale ha a se a le sieo ke hloloheloa le litaba tseno tseo a neng a libua ho ’na. Hona le e ‘ngoe eo e neng e tla re re eme tlasa lephephe mona ebe o re ho ‘na:

 “Ha u mphe maeto ke eng?”

Ebe ke re:

 “E-e, ‘M’e ha a ajoe ke ‘na le ‘na ke ea a fuoa.”

 A re:

“U leshano, ho hoholo ke ho matha le eng-eng mona le ntse le re siea mona.” [Litseho].

A re:

“Ha le ea khethoa ke tsona ntho tseno tsa hau u ntse u utloa.”

Joale ke re:

“Ee ‘M’e Mabela ke tla tla re tlo tla re bua.”

A re:

“Ho na joale ha ke sa u bona le koana hau sa tla, ke se keu khethileu le teng mona u ntseu matha le…” Ha ke na ho bolela hore na ke matha eng. Ha ke na bolela hore na ho thoe ke lulellane le ho matha le bo mang ha ke tsamaea. 

Empa ntle le mona o ne a na le litaba tsa bohlokoa tseo re neng re li buoa le eena. Joalo ka ha ho se ho hlalositsoe ha se motho ea neng a tsotella hore na oa thaba kapa ha u thabe. Ha fela a ne a lumela taba ke taba o ne a e bua, ‘me lehaeba u ne o mo ts’episitse eona joale e se e re ha e lokela hore e phethahale u checha, o ne a tla u hoelehetsa feela hore motho e mong le e mong a utloe. Ka ‘nete ke nka monyetla ona ho ts’elisa Khosi Rabasotho, Mohlomphehi Tona-Kholo, Sechaba sa Ha Maama le lona Litho tse Khabane. Re lahlehetsoe ke motho e mong oa sebele, a neng a le matla litabeng. ‘Me kea leboha, taba eo e re fihlisa pheletsong ea mosebetsi oa rona oa kajeno.

HON. S. B. SEEISO: Ntate Vice, ke kopa ts’oarelo ka ho u thiba u se u tatetse ho ea masimong. Le ha ke ne ke u thiba hobane ke ne ke bona u tla tetebela hobane pula e ea na. Ke ne ke botsa Ntate na ho na le pampiri e fanoeng mona ho Litho e bitsoang The Kingdom of Lesotho Peace and Stability Magnetism Framework. Na Ntate o ka re lumella ba babeli ba neng ba ile mono-che eseng ho bua ka eona empa ho e hlalosa le ho khothaletsa Litho tse Khabane hore mohlomong bekeng e tlang re tle re kopane ka eona ba se ba e balile. Ke ne ke kopa hore na ntate o ka ntumella nke ke e behekh’okh’o hanyane.

HON. V. PRESIDENT: Morena oa ka mohlomong u toloke feela hore na ke eng. Ha ke nahane  ebile ho na le lere le khopo le ha re tsoa tsamaiso, feela re thuse e tle e re ha re bala re tle re utloe na re tla be re bala eng ntate.

HON. S. SEEISO: Ntate Vice President, kea leboha. Ho se senye nako etsoe taba ena joalo ka ha ke chulo, pampiri ena Litho tse Khabane, e hlahile phuthehong eo re neng re na le eona le Ntate Justice Moseneke. Joalo ka ha le tseba hore ke Mokena- lipakeng litabeng tsena tsa li-Reform, ‘me ka mantsoe ana ke ne ke batla hore hona it is just a concept note ha se qeto ea mang kapa mang. Ke qholotso ea hore ha re balile eba ke college, Senate or any interested party re bone na maikutlo a ileng a boptjoa hore hara process ena ea li-reform ho ke ho shejoe tsena tse hlahang ka mona. Ntate u itse ke hlalose hanyane ka eona, eseng kahar’a eona. Le tla bona hore pampiri ena ha le se le e balile Litho tse Khabane hore e phuthetse lintho tseo ke nahanang hore re le College of Chiefs re le Senate we may wish to exercise our minds on them, hore re bone na li tsamaea ‘moho le li-Reform kapa li tla tla kamora’o kapa li tla tla pele. Ka hona Ntate ke kopa hore ha ke behile ha kaalo Litho tse Khabane mohlomong re tla kopa Setulo to informalise the presentation and the discussions properly. Ke ne ke mpa ke re feela pampiri eo e matsohong e hlahile ha re ne re menngoe re le College of Chiefs, e ne e le ‘na, Morena ‘Mako Mohale le ‘M’e Nthati Bereng, hobane Litho tse ling memo eno e ile ea fihla e se ntse e le morao ea hore re ilo bona Ntate Moseneke.  Hara moqoqo ho ile ha hlaha tokomane eno hara tse ling, ‘me ka hona ke lebohile ha u mphile monyetla oa hore ke hlalose tokomane ena. Ha ebe khotso.

Kea leboha.

HON. VICE- PRESIDENT: Litho tse Khabane, re fihlile pheletsong ea mosebetsi oa rona oa letsatsi lena. Ntlo e tla boela e lula ka Labobeli ha hora ea leshome e fetile ka metsotso e mashome a mararo. The House is adjourned.

ADJOURNMENT

There being no further Business on the Order Paper Mr. Vice President adjourned the House without question put pursuit Standing Order No. 16 (3).

The House was accordingly adjourned at 11:28 a.m.