HANSARD 5 MAY 2026

KINGDOM OF LESOTHO

PARLIAMENTARY DEBATES

SENATE CHAMBER

DAILY HANSARD

OFFICIAL REPORT OF THE SENATE

FIRST SESSION – ELEVENTH MEETING

ELEVENTH PARLIAMENT

                  Tuesday, 5th May, 2026

LENANE LA LITHO TSA NTLO EA MAHOSANA TSA PARAMENTE EA LESHOME LE MOTSO O MONG

1. Hon. Seeiso B. SeeisoPrincipal Chief of Matsieng
2. Hon. Joel A. MotšoenePrincipal Chief of Leribe
3. Hon. Sempe Gabasheane MasuphaPrincipal Chief of Ha ’Mamathe, Thupa-Kubu, Teya-Teyaneng le Jordan
4. Hon. Mamolapo M. Q Majara Principal Chief of Ha Majara
5. Hon. Tumane MatelaPrincipal Chief of Makhoakhoeng
6. Hon. Moeketsi Moletsane IIPrincipal Chief of Taung
7. Hon. Lerotholi Mathealira SeeisoPrincipal Chief of Mokhotlong
8. Hon. Lerotholi L. Seeiso   Principal Chief of Likhoele
9. Hon. Theko D. BerengPrincipal Chief of Phamong
10.Hon. Mojela T. MakhaolaPrincipal Chief of Qacha’s Nek
11. Hon. Seeiso S. H. NkuebePrincipal Chief of Quthing
12. Hon. Nthupi A. Bereng                     Principal Chief of Rothe, Masite, Serooeng, Letšeng, Kolo Ha Mohlalefi le Thaba-Tseka Ha Ntaote
13.Hon. K.L.K Khoabane ThekoPrincipal Chief of Thaba-Bosiu
14. Hon. Mitchel S. MaamaPrincipal Chief of Ha Maama
15. Hon Moholobela M. Moholobela Principal Chief of Matelile
16. Hon. Bereng G. Seeiso Api  Principal Chief of Ha Ramabanta le Kubake
17. Peete Lesaoana PeetePrincipal Chief of Koeneng le Mapoteng
18. Hon. ’Mako T.MohalePrincipal Chief of Tajane, Ha Ramoetsana le Ha Mohale
19. Hon. Khoabane T. MojelaPrincipal Chief of Tebang, Tšakholo le Ha Seleso
20. Hon. Retšelisitsoe Mopeli Principal Chief of Botha-Bothe
21. Hon. Pontšo S. MathealiraPrincipal Chief of Tsikoane, Peka le Kolbere
22. Hon. Qeto Sekonyela Principal Chief of Malingoaneng
23. Hon. ’Mawinnie KanetsiSenator
24. Hon. Lebona KhoaeleSenator
25. Hon. Thabiso LebeseSenator
26. Hon. ‘Maphakiso LebonaSenator
27. Hon. ’Mabataung Patricia                                MokhathaliSenator
28. Hon. Sehloho Henry MonatsiSenator
29. Hon. ‘Makholu MoshoeshoeSenator
30. Hon. Neo Matjato MoteaneSenator
31. Hon. Seabata MotsamaiSenator
32. Hon.Richard RamoeletsiSenator
33. Hon. Limpho TauSenator

PARLIAMENT OF THE KINGDOM OF LESOTHO

                SENATE CHAMBER

                Tuesday, 5th May, 2026

        The House assembled at 10:30 am.

MADAM PRESIDENT (in the chair)

                PRAYER

The Chaplain led the House in Prayer

ANNOUNCEMENTS FROM THE CHAIR

MADAM PRESIDENT: Ke kopa ho le lumelisa kajeno, ‘me ke kopa hore re qale mosebetsi oa kajeno ka hore, ke mpe ke le hlalosetse feela hore re bile le bothata ba motlakase Matsatsi a mabeli a fetileng, bo ileng ba ama air conditioners tsa rona, ‘me le Letsatsing lena li ntse li sa sebetse. Mosebetsi o ntse o tsoela-pele o etsang hore li tle li khutlele ts’ebetsong.

Ea bobeli Litho tse Khabane, Tafole e ntlalehela hore sesiu sa rona sa lipotso se ntse se qepha, ‘me ba ipiletsa ho Litho hore li mpe li tlise lipotso li tle li tsebe ho fetela Makaleng. Kea kholoa le ho ts’epa hore Litho tse Khabane le tla etsa joalo, e le hore Ntlo e tle e tsoele-pele e- na le mosebetsi, le ‘ne le tsoele-pele ho li fa Tafole.

Kajeno hang ha Ntlo e Phomola, Komiti ea Boiketlo ba Litho e tla kopana ka Committee Room 4, e ka Mokatong oa Pele, e leng Level One ka Left Wing. Ha ke tsebe hore na Left Wing, ke efe ha re shebile hokae. Feela ho thoe ka Mokatong oa Pele ka Committee Room 4.

Ea Bone Tsebiso, Litho tse Khabane, ke ea hore…ke kopa hore li-Usher li fane ka Litlaleho tsa Komiti ea ketsa-molao, e le hore le ithute tsona.

Tsona ke: 1. A REPORT ON WORKMEN’S COMPENSATION REGULATIONS 2026.

2. A REPORT ON BUSINESS LICENSING AND REGISTRATION AMENDMENT REGULATION 2025.

3. A REPORT ON CHILDREN’S PROTECTION AND WELFARE AMENDMENT BILL 2023.

4. A REPORT ON FINANCIAL CONSUMER PROTECTION ADMINISTRATIVE PENALTIES REGULATIONS 2025.

5. A REPORT ON FINANCIAL CONSUMER PROTECTION DISCLOSURE OF INFORMATION ON INSURANCE AND INVESTMENT PRODUCTS REGULATIONS 2025.

6. A REPORT ON FINANCIAL CONSUMER PROTECTION COMPLAINTS HANDLING REGULATIONS 2025.

Tsebiso ea ho qetela, Litho tse Khabane ke hore ka Labone ka li 07 tsa Mots’eanong, Komiti ea Ethics, Amenities and Privileges Committee e tla kopana ka koano ka Chambereng, ho tla hlahloba Tokomane eane eo e ntseng e e bopa, ea ho tla tataisa Komiti ho alosa boits’oaro ba Litho.

Le tla e hopola Litho tse Khabane hore ha re e-s’o ka ba re e qetella ele hore re tle re e etse adopt ka hare ho Ntlo. Kea kholoa ba batla hore ba e qetele.

Next Item, Mr. Clerk.

PROCEEDINGS ON SUBSTANTIVE MOTION AND BILLS.

MOTION

60. NEED FOR ADVOCACY ON ARTIFICIAL INTELLIGENCE (AI) AMONG PARLIAMENTARIANS

“That this Honorable Senate urges the Government of Lesotho to promote advocacy among Parliamentarians on:  

  1. THE CONCEPT OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE (AI) AND ITS DIFFERENT FORMS.
  2. AI’S TRANSFORMATIVE OPPORTUNITIES FOR PARLIAMENTARY PROCESSES.
  3. CHALLENGES AND BARRIERS TO AI ADOPTION IN PARLIAMENTS, AND
  4. AI’S PROS AND CONS

HON. SENATOR R.P.L. PEETE: Ha ke lebohe Madam President.

Ntumelle ‘me ke hlomphe Bahlomphehi Litho tse Khabane tsa Ntlo ena ea Mahosana, ke hlomphe Tafole ea hao.

 I rise to move the Motion Number 60 as it is put on the Order Paper. The Motion says that, this Honorable Senate urges the Government of Lesotho to promote advocacy among Parliamentarians on:   

  1. THE CONCEPT OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE (AI) AND ITS DIFFERENT FORMS,
  2. AI’S TRANSFORMATIVE OPPORTUNITIES FOR PARLIAMENTARY PROCESSES,
  3. CHALLENGES AND BARRIERS TO AI ADOPTION IN PARLIAMENTS, AND
  4. AI’S PROS AND CONS. 

Madam President, ntho ena eo ho thoeng ke Artificial Inteligence kamoo e hlalosoang kateng, ke phetoho e kholo eo re e etsang exprience, eo re e bonang ka har’a maphelo Lefats’eng ka bophara.

Artificial Inteligence e hlalosoa e le computer systems tseo eleng ho re they are able to have intelligence eo ekareng ea motho, they are able to be fitted into the intelligence of a human.

Li mafapha-fapha a mangata litaba tsena tsa Artificial Inteligence. Har’a tsona re ka bonts’a hore ho na le moo ho sebelisoang the robots. Robots tsena ho ka etsoa motho, eaba motho eo ha u mo sheba oa bona ekare u bona Morena oa Mats’ekha, empa e le robot. U bone eka u bona Morena oa Leribe a eme mono, ho itsoe ho eona ‘u thibele batho bano hore ho se ke ha eba le ea tla kena ka mona.’ E le robot, ha u e bona ebe u bona ele motho-motho ea khonang ho etsa detect eng kapa eng eo a e rutiloeng. Akere e kenngoa intelligence ntho eo.

E kenngoa bohlale ba motho, mohlomong le ho feta. It is very accurate, ha e etse phoso. Hore ho se ke ha e-ba le eng kapa eng e ka kenang ka hare ho Ntlo ena ea Senate haeba ka hare ho eona e na le ntho e itse le e itseng. Ke hore ke bohlale ba artificial intelligence.

 Ha e felle mono feela Bahlomphehi Litho tse Khabane. Ho thoe it is going further hore ebe ho ka etsoa language, nako e ‘ngoe re utloe ho bua Setho se seng, se bua re utloa hantle hore ho bua motho ea itseng, a bua ka lentsoe lona leno la hae.

Nako e ‘ngoe hothoe ho ka etsahala hore ebe a computer version, ebe u bona on the screen, ebe u bona ntho e itseng le itseng, e ka ba ntho eno kapa eno ha se le eona ha e joalo.

E re ke etse mohlala feela ha u ntumella ‘Me President. U oa tseba ho na le Selemo se seng seo re kileng ra bona motho e mong, ka nako eno re ne re es’o e tloaele, re e-s’o e utloisise hore na ho ntse ho thoe ho etsahala eng. A jere pitsa e maoto a mararo, ba re ‘Ha ee ee, e hlabe ka monkhoane!’, motho eno e ne e le mopolotiki e mong eo ke mo tsebang, ea nkhakang ka lebitso.

Ka nako eno ‘na motho ea hlahang mahaeng koana Mats’ekheng, ke ne ke bona eka ntho eno ke ‘nete. Ke ne ke bona ke khotsoe, ke ipotsa hore na motho ea mo kana ho etsahetseng.

Athe ke lintho tsena tsa Artificial Inteligence. Ho entsoe ntho eo u e bonang on the computer screen, ba e fetotse ka tsela eno eo ba tsebang ho e fetola ka eona.

Ka nako e ‘ngoe nkile ka bona e mong hape, ba rata ho bapalla ho batho bana ba baholo ba bapolotiki. A hlahisoa a ts’oarane le motho e mong ka matsoho ebile e ka ba etsa massage matsoho, e ka ba ntse ba ngoaeana. Rona ha re le batho, re le li-laymen, re bona batho ba ts’oaraneng ka matsoho. Joale re se re ipotsa hore na ba se ba na le kutloano e seng e le pele-pele hakaakang. Ba se ba bile ba ts’oarane tjee, in public.

Joale empa ha re ithuta rea bona hore batho bano ha ba e-s’o ka ba ts’oarana ka matsoho hohang. Ke ntho e iketselitsoeng joaloka ea eane ea neng a jere pitsa e maoto a mararo a tsamaea, ba re a ee ha habo.

Athe ‘nete ke hore ntho ena ha se eona, ke false information, ba re etsa mislead, ba etsa mislead sechaba. Joale bona ba ea e tseba, ba tseba hore na ba kena joang mono on the computer.

Ke se ke buile ka eno ea robot. Ke ea hore ho ka beoa robot mono, e re thibele, e re etse search hore na ha re ea nka lithunya. Ke ne ke joetsoa ke motho e mong ea China koana hore lifofaneng mono, li ea sebetsa. U bona ntho eo ekareng motho hantle, e fihla e u botsa hore na u tsoa kae, ebe e etsa search thoto ea hau ka makhethe.

 E khona ho etsa detect eng kapa eng e teng ka mono, le ee irregular e sa ts’oaneleng hore ebe e ea feta from one place to another place.

E leng ho re taba ena Madam President ke taba e leng bohlokoa haholo. Ho kile hoa etsahala ka nako e ‘ngoe ke be Meeting oa Parliamentary Union, moo nkileng ka kena ka hare ho Committee e ‘ngoe moo ho neng ho entsoe motion o mong, moo ho neng ho buuoa ka litaba tsona tsena tsa Artificial Inteligence.

Joale ka mono ho bonts’oa bohlokoa ba hore Maparamente a lefats’e, a se a e sebelisa linaheng tse seng li tsoetse-pele, ehlile taba ena ea Artificial Inteligence e se e le ntho e seng e sebelisoa haholo.

Joale empa rona re le naha ea Lesotho ka moruo oa rona o ntseng o na le li-gap, re ntse re le morao litabeng tsa technology.

Joale ntho eo ke neng ke rata ho e bua ‘Me President ke hore, taba ena ea Artificial Inteligence e na le melemo e mengata haholo. Feela e boetse hape e na le limpe tsa eona, tse ka bang kotsi haholo. Ke se ke entse mohlala Mohlomphehi oa ka, ka hore e ka etsa mislead batho. Ha u bona on the screen, u bona a picture eo eleng ho re u bona hantle hore ntho ena ke eona

 , athe it is a misleading picture kapa misleading information. E leng hore sena se bolela hore taba ena e hloka ho etsoa regulate e se ke ea iketsahalla feela ka mokhoa oo motho a ratang ka teng hobane sena se bolela hore nka u senya hampe haeba ke e tseba ntho eno haeba mohlomong nkaba motho ea ka iphetolang sera ho uena. Nka u senya ka fihla ka u hlahisa mane mochibining oa computer, e tla etsa spread ka mokhoa o viral feela ebe ke ngotse mono ke u ngotse ka tsela e itseng.

Bahlomphehi Litho tse Khabane, ke e rometse ka mono ka ho group picture e neng e ntse e tsamaea mona marang-rang ea mohlomphehi Letona le leng leo ho thoe o theha party. Kea tseba le e bone, ke e rometse ka ho WhatsApp Group ka mono le ka ‘na la e sheba. Joale ho thoe mono motho enoa o theha party o se a bile a apere liphahlo tsa party eno ea hae ebile o se a bile a na le batho kamor’a hae ka mona ba mo latelang, bao le bona le ka ‘nang la ba tseba batho bano ha u ba sheba mono on the picture eno.

Ebe oa ipotsa e leng hore le ‘nyeo o tšela le eena motho eo? Oa ba bona batho bano hore ke batho bao u ka ba tsebang ha u ka ba sheba and ke bona hantle. Empa ke ile ka ithuta hore- a day or two down the line ka morao hore ke bone ho ba le picture e ‘ngoe joale ba li behile ‘moho tjena hore picture ena eo batho bana ba e entseng hantle-ntle e etsa originate mona! The original picture ke ena e ka ‘nqa ena, ho nkuoe lifahleho tsena tsa batho bano tsa nkoa li ntse li le joalo eaba ba hlobolisoa liphahlo tsane tseo ba neng ba li apere mane ho picture e original eaba ba apesoa tsena. Eaba ho thoe motho enoa o theha party. Joale moo ke leng hona teng Madam President ke hore na le bona bokotsi ba ntho eo na ke ba mofuta ofeng? Eka chesa naha AI, ke ntho e ka chesang naha, hoa tuka athe litaba tsena tseo li qetellang li entse hore re be boemong bono boo re ka chesang naha ke litaba tsa mafela-felane tsa AI. Joale motho eno I happen hore ke mo botse hore: “Haebo Ntate! U tiile kannete ho thoe u se u theha party?” A re ho ‘na ka mantsoe a phoqang a re: “Hao Morena! Ke u tšepa tjee ke nahana hore mohlomong u hlalefile u tseba ho bala le ho ngola ha u bone hore ntho ee ke AI? Ka utloa a nkimelitse haholo ha a cho joalo hobane ha ke tsebe hore na eena o e bona joang hore ke AI.

Ke ka mokhoa ona ke reng ka Motion ona Madam President ‘Muso oa Motlotlehi o ke o bone bohlokoa ba hore o ke o thuse Maparamente a utloisise litaba tsena tsa AI, a li tsebe, re li utloisise, re be re li sebelise moo re ka li sebelisang. Ea bobeli ke hore ‘Muso oa Lesotho o ke o bone bohlokoa ba hore ho etsoe maoala ‘ohle a hore taba ena ea AI ebe le mokhoa oa hore e laoloe ebe e laolehe, hobane haeba e ntse e tsamaea ka tsela ena eo e ntseng e tsamaea ka eona batho bohle ba lefatše ba ka ba tsietsing.

Feela ntho eo ke batlang ho e bua Madam President linaheng tse ling tseo li seng li tsoetse pele ehlile e etsoa regulate haholo. Ha ho na ho iketsetsoa lintho feela ebe re se re bona motho e moholo kahar’a naha ka mona mohlomong ha ke etsa mohlala ka e mong oa rona ka mona kahar’a Ntlo, e moholo evkang Dr. Lebese a se a hlaha mono ho thoe o iketsetsa litaba tseo re sa li tsebeng. Ea pele ke hore na sechaba se mo tšepang, se mo hlomphang joale ha a se a hlaha a se a le ka tsela- kapa ka nako e ‘ngoe joalokaha ke ile ka cho ka language ho hlaha lentsoe feela leo e reng ha u le mametse u utloe hore lentsoe lena ke la motho ea itseng, a bua litaba tse hlohlontšang litsebe kapa tse nyahamisang.

Ke nka hore re le babusi taba ena re tlameha re e hlokomele, ke taba eo re tlamehang hore ka pele-pele re e ele hloko pele e ka re tlisetsa li-tla-morao tse ka bang bolutu kapa tse ka bang bohla.

Leha ho le joalo, ke rata ho supa hore AI e na le li-advantage tse ling tse ngata haholo hobane ha u ka oa sheba ho na le moo AI e sebelisoang e le machinery o ka etsang mosebetsi o mongata, o moholo haholo. Ha re etsa mohlala feela, linaheng tsane tsa bochabela ba se ba tsoetse pele hoo e reng li-industry tsena tse kholo mohlomong moo ho ahoang makoloi ha ho sa sebetsa batho, ha ho sa na ntho ena eo ho thoeng ke human capital, ho se ho sebetsa mechine.

Mechine eno e khona hore e etse assemble koloi. Koloi ea Ford Ranger kapa GD6 e ahoa ke machine hona tlas’a umbrella ena ea AI (Artificial Intelligence) hapee very precise ha e fose. E etsa ntho e nepahetseng hoba e entsoe programme hore e-be le kutloisiso e tšoanang kapa e fetang ea motho. E leng hore litaba tsa AIli ama moruo. Litaba tsa AI li ama moruo haeba re re li-industry tse kholo ha li sa sebelisa matsoho a motho ho fasa le ho fasolla, ho laesha le ho etsa off load ho se ho sebelisoa mechine. E ntse e le tlas’a auspices tsa AI. E leng hore moruo ka AI o ka nyoloha haholo re se re na le mehlala e mengata eo re ka ra e supang. O haufinyana ke ona oa China. Batho bano ba China ba se ba tsoetse-pele haholo, ho sebelisoa AI litabeng tsa moruo.

Ke ne ke rata hore ke fete ho tseno tsa moruo re tle litabeng tsa governance. Research ea ka e mpha hore litaba tsa AI li ka re thusa haholo ho aha melao re le li-legislature tsa lefatše, linaheng tse ling taba ena e se ntse e etsoa. Research ea ka e mpha hore ka AI, a particular jurisdiction, Government kapa legislature e ka etsa research ka AI ea bapisa li-policy tsa linaha ‘me ea ikhethela e bonang ekaba best for the particular jurisdiction ka AI.

Morena e mong o ile a nqoqela hore ho na le phutheho ea kileng a ea ho eona, phutheho eno a neng a ile ho eona motho eo e neng e le instructor mono o ne a batlile information ka AI ‘me AI eno e ntšitse litaba li nepahetse li le tjena, hore Lesotho ke naha e tjena, e nang le bokhoni bo tjena, bofokoli bo tjena, lirafshoa tse tjena le market o tjena bakeng sa lirafshoa tsa teng.

E leng hore ntho ena e bolela hore governance re ka etsa re sebelisa AI. Ho thoe AI the way e leng matla ka teng e matla hoo e khonang hore e ka etsa detect or tracking public expenditures. Sena se bolela hore ha ho ntse ho thoe ho ahuoa tsela kae le sekolo kae ha re ka ra sebelisa AI ha ho na motho at any given stage a ka reng o haile sekolo feela a se ahile moeeng ho latela ka mokhoa oo research ena e mphang ka teng. Ho thoe AI e khona ho re e etse detect and track public expenditures, ho thoe it is so good to extend that it will identify corruption kahar’a Makala re sebelisa mahlale ano a computer. E leng hore sena se bolela hore linaheng tse seng li sebelisa mahlale ana a computer, corruption ke pale ea maobane.

Litaba tsa corruption ke pale ea maobane hobane rona mona Lesotho hona joale ntho e ‘ngoe le e ‘ngoe re ntse re e sebetsa re ngola manual. Ha re ka ra batla information e ngata ea Paramente ha re ntse re le Ntlong eane e tlase ha ke kholoe hore ‘M’e ‘Makhotso (Assistant Deputy Clerk) a ka e nts’a. Ha ke nahane hore eka behoa mona information eohle kaofela ha re ne re ntse re le mane Ntlong ea khale. Ho thoe o il’o qala pele ka ho qhoeloa ke lerole mono a ntse a fuputsa li-file a batla a sa tsebe o li etsa track joang. Empa ka AI re khona hore re thole information eohle haeba re ka ra sebelisa this computer systems tseo e leng hore li nolofalloa ke ho batla information ka hohle-hohle.

Oa tseba Madam President ho thoe litabeng tsa Paramente le rona re le litho re ka sebelisa AI ho etsa li-research le melao re ipapisitse le moruo oa naha ea rona, population le geographical status sa rona hore na re boemong bofeng, re phela naheng e angoang joang ke boemo ba leholimo. Melao e re lokelang e ka ba efeng? Re na le population e kae e seng e phela ka bophelo ba ho utloisisa ho bala le ho ngola? Re tlameha re utloisise Madam President hore ho bala le ho ngola lebitso la ka feela ke le Morena Peete ke tseba hore haeso ke Mats’ekheng ke morao haholo. Litaba tsa bophelo tsa letsatsi le letsatsi li fetoha letsatsi le leng le le leng. Information eo ke nahanang hore ke e entse gather ke nahana ke ea e tseba, letsatsi le letsatsi e ntse e siuoa ke nako. Ke maoba mona ha re ne re le Komiting ea Legislation Molula-Setulo a re re shebe litokomane ke tseno ka mono o li romelletse. Joale kaofela hoa rona re itšoere lihloohong re sa khone ho bula lintho tseno mono ho sheba information eno eo ho thoeng e romelletsoe ka mono. Re ntse re ingoaea lihlooho re re: “Joale ntho ee ha re sa e bone tjee!” Joale a ntse a re: “Ae ke eno e shebe item number mang” joale re sa khone ho e bona re batla li-hard copy.

Empa hona joale nako ena eo re leng ho eona e re re tlohe nthong tsane tsa khale re tleng liphetohong tsena tseo re seng re le ho tsona hona joale.

My point eo ke hlileng ke batlang hore ke hle ke tsitse haholo holim’a eona ke hore feela in as much as re hloka hore re ipapise le liphetoho, technology ea morao-rao ha e ea tlameha hore e re tlisetse letsoalo, e se ka ba hazardous maphelong a rona.

Re se ke ra utloa eka ntho ena ke ntho e ka tlang ho fapanya Ntate Motsamai le mofumahali oa hae e le hoba a se a hlahisitsoe mane. E se ka tla ea mphapanya le ‘M’e ‘Mamahali eaba ke se ke hlahisoa mohlomong ho bonahala ke tsamaea hokae, sebakeng sefeng se itseng se mabai-bai se benyang, ke bonoa ke na le motho osele feela eo ke sa mo tsebeng. E le lintho tse iketsetsoang ka AI, hobane AI ena ho boleloa hore ehlile e ka etsa anything, e ka o beha America koana o ntse o le hona mona, e ka u hlahisa u na le Ntate Trump. Ba ka hlahisa Ntate Trump a ntse a bua litaba tseo a ntseng a li bua ka AI empa a sa li bua. Ebile ba se ntse ba li hlahisa, ebe re maketse na motho enoa o ntse a reng.

Ebe re ntse re re ntate eo o ntse a reng? E se ‘nete litaba tseno ho se na motho ea ntseng a bua litaba tseno ho mpa ho nkuoe lentsoe leno la hae. Hobane akere ke ile ka bontša hore le ka language eka sebelisoa.

Joale research ea ka e mpha hore Madam President, hona kahar’a Ntlo ea Senate ka mona Likomiting, e ka re thusa to transcribe. Nako e ‘ngoe Ntate Morena oa ka oa Mokhotlong Morena Tholo o ee a re li-Bill tsena tse tlisoang mona li ngotsoe ka Sekhooa e le ntho e tenyahali e kana e ngotsoe ka Sekhooa, a re na o tla reng ha il’o li tolokela batho ba hae Mokhotlong koa sa tsebeng letho ka sekolo? A re na lintho tsee ha li ngotsoe ka Sekhooa tjena, ha ke fihla haeso koa Mokhotlong ke fa banna le basali ba haeso bao ba bang e seng e le batho ba baholo bao le sekolo le ho hlaha feela monyako oa sekolo ba sa hlaha feela ba na le tokelo ea hore ba tsebe litaba tseo tse ntseng li etsoa kapa mosebetsi oa Paramente ea Lesotho oa letsatsi le le letsatsi.

Joale ha litaba tsee li ngotsoe ka Sekhooa ebe batho bale ba haeso koa nka ba tolokela litaba tsee joang? Ho thoe ka AI you can transcribe information eohle kapa Bill ekana kapa case ea lekhotla. Oa bona Madam President, u ka ntima ka AI u ntse u le hona mono [Lits’eho].

Joale ho thoe likomiting AI ke ntho e ka re thusang. Re le batho bana ba bitsoang li-Committee Clerk mosebetsi ono o etsoang ke Committee Clerk kaofela ke mosebetsi o ka etsoang ka AI. The only disadvantage joalokaha ke ile ka bontša ke hore lefatše le ntse le ea pele haholo. Le ntlafala ka lintho tse ngata haholo feela ho ntlafala hona hoa lintho tsena ha ho ho tle tseke-tseke hobane oa utloa ha ke re linaha tsela tsa Europe li-industry tse kholo ha ho sa sebetsa batho. Research ea ka e re le ho agriculture feela AI e se e sebetsa haholo. Literekere tsena tse kholo tse sebelisoang mono ke batho bana ba tsoang Netherlands ba phelang South Africa, e se e ka etsoa program feela ka hare ka mochini hore ha e fihla ka nqa eane, e phahamise mohoma e tjeke, e kene hape temeng ho se na motho ka mono.

Masimo ano a bona a maholo o khona hore a sebetsoe a be a qetoe, motho a le sieo mono a ntse a etsa e meng mesebetsi. A entse program terekere eno feela Morena oa ka, ‘Me’ Nthupi hore e tsamae e leme, ha e fihla ka nqa eane e phahamise mohoma, e tjeke hape e kene temeng, e behe mohoma fatše e leme e il’o tsoa ka nqa eane hape, ho fihlella e qeta tšimo eno.

E boemong ba hore e jale tšimo eno, e re nako eo polantere e nang le bothata, akere rona ka Sesotho u tla u setse polantere morao, u bone hore ha e se e sa ntše peo ebe u emisa likhomo, ha e sa jala joale ebe lea hlokohla ka mono ka moo ho tšetsoeng peo.

Nako e ‘ngoe ka lebaka la bofokoli ba a human nature, u lieha ho bona hore ntho ena e ntse e sa jale. U ile kaofela u tšetse half ea tšimo athe ntho ena e ntse e sa jale, u b’u tl’u ea le khongoana holimo u nahana ke seseli. U nahana hore seboku se jele, athe ha oa jala.

Joale empa ka AI, mechini ena e etsoang program, ha e utloa hore peo ha e sa tsoa, e ema there and then, joale ho shejoe hore na ntho e sa nepahalang na ke eng. So precise, ha e fose.

Bolutu ba eona feela ke hore motho eno ea neng a lokela hore ebe o palame terekere eno, ea neng a lokela hore ebe o tl’o khola ha khoeli e fela, joale o tla b’a le hae, a lutse le bana, a ntse a itja manala. Bothatanyana ba eona ke bona bono feela ba hore joale mesebetsi e tla fokotseha.

Thuto eo AIe re fang eona ke hore ha rea lokela hore ebe re lutse, re ntse re emetse ho fuoa mesebetsi. Ho na le nako eo mesebetsi e tla be e se e le sieo, ha u ithuta litaba tsena tsa AI. Ho na le nako eo mesebetsi e tla be e le sieo e se e etsoa ka mechini.

Ke hobane ho thoe the way mechini ena e fuang bohlale kateng, o ka khona hore o etsetsoe popi e shebahalang e le motho, e kentsoeng language, e kentsoeng intelligence, e entsoe program hore e utloisise ha u bua le eona e u arabe, eo u ka e laelang hore e hloekise ntlo ena, e hloekise likamore tsena tsa Ntlo ena. Eleng ho re, sena se bolela hore motho ea neng a lokela hore ebe ke domestic worker mono, o tla lokela hore a ee hae.

Joale, AI MadamPresident e bohlokoa haholo, rea e hloka. Che leha feela re lokela hore re itokisetse hore nakong eo re e sebelisang, re tsebe hore na rona re tla be re etsa eng. Re ipehe hantle hore na nako eo re reng AI e se ele fully fledged, e kene ka hare ho li-system tsa rona, e ea sebetsa, human capital ee, u tl’u etsa joang ka eona? U tl’u etsa joang ka batho baa? Ho tl’o etsahala joang?

Motlotlehi o re ruta kamehla hore re lokela hore re eme hona joale, re tšoare ka matsoho a rona, re iketsetse.

Re lokela hore MadamPresident re se etse lintho ka eleventh hour, metsotso e se e jele babeli.

Hona joale ha u sheba litaba tsena tsa marang-rang, li re fa hore naha ea China e moruo o motle haholo, e ile ea lemoha lilemo tse telele haholo hore ka nako e ‘ngoe ea bophelo, ho na le nako eo ho tla ba le ntoa e tšoanang le ena eo re leng ho eona. Eo sesosa sa eona e tl’o tla eba ho tseka matla, eo ho tseka matla ano ho tl’o tla ho ama distribution ea oli lefatšeng ka bophara.

E ile hle ea bona naha ea China hore ho na le nako eo e tla sebelisa eona Artificial Intelligence hore ebe e lula e na le oli hba e tlo’ tla e ba in demand haholo feela, ebe e tura haholo, ebe hase everybody ea tl’o khona ho e etsa access.

Batho bana, ha ntse ke re AI e bua ‘nete neng-neng e bua leshano, ke utloile ho thoe bosiung ba Labobeli Paraffin e tl’o tla e nyoloha ka M4.00 litre, Petrol e tl’o tla e nyoloha ka M3.00 per litre, Diesel e tl’o tla e nyoloha ka M6.00 per litre, Khase e tl’o tla e nyoloha. South Africa e re joetsitse joalo marang-rang mona.

Joale ke re na Madam-President, naha ea China e ile ea re ha e qala e lemoha taba eo, eaba e re ‘rona ha re itokiseng esale hona joale, oli re e tlohelleng.’

Nkile ka beoa mono China ke Morena Molimo ka selemo se seng. Ha ke le mono China ka ithuta hore ho entsoe Molao oa hore likoloi tse tsamaeang ka motlakase, li tsamaee ho tloha Mantaha, Labobeli, Laboraro, in fact likoloi tse tsamaeang ka motlakase li tsamaea throughout, nako eohle ha li ea beheloa nako. Tse tsameang ka li-oli li behetsoe matsatsi hore li tla tsamaea mohlomong Labobeli le Labohlano feela.

Sepheo sa bona empa feela e le ho batla ho etsa eliminate likoloi tse tsamaeang ka mafura. Ba batla ho li tlosa li fele, ho tsamauoe ka likoloi tsa motlakase feela. Ba batla hore li-industry tsena tse kholo, ho se thoe ho ntse ho sebelisoa oli, ho sebelisoe motlakase feela. Motlakase oo, le oona ba o etsang generate e ka ba ke ka metsi, oane o renewable, o etsoang ka lithole le ka moea.

Naha ea China e se nts’e e sebelisa lintho tseno, ha e sa le tsietsing ea hore ebe ha ho ntse ho thoe Strait of Hormuz se koetsoe, ho pataloa li-penalty kapa toll-gate ea bokae-kae, tse holimo tseo linaha tse ling li koalletsoeng altogether hore li se ke tsa feta. China ha e eo mono. Ha e hloke ho ea feta mono Strait of Hormus hobane e ile ea sebelisa AI lilemo, ea bona hore ho tl’o tla ho ba tjena.

Joale eaba Artificial Intelligence ea teng e ea ba ruta hore ‘you need to stand up u iketsetse, hoo e tla re ntho eno e fihla, uena u be u sa hloke ho il’o feta mane Strait of Hormuz’

Madam-President, re lokela hore ka Motion ona, naha ea Lesotho e phahame, re sebelise bana ba Basotho ba keneng likolo hobane ke utloisisa hore batho bana ke li-program tseo ba li etsang tsa computer. Lintho tsena ke li-program tsa Computer Science tseo batho ba tsebang hore ke li-Project tsane tseo re tsebang hore li etsoa ke bana ba sekolo. ‘Ak’u etse project, re bone hore u ka etsa eng! A k’u nahane feela, u bone hore na u ka etsa eng, u ka nka battery, ua etsa eng hore e etse eng?’

Ke ne ke utloe ho thoe motho e mong, kapa ke oa Roma, ho thoe o nkile engine, ‘mothara kapa ho thoe o na etsa sefofane. Ke li-Project tseo bana ba rona ka mane ka Roma ba ka li etsang hore na computer e ka etsa eng. Ka computer you can do anything, eng kapa eng, u ka e ets a ka computer

 E leng ho re re lokela hore hona joale re etse train bana ba rona, ba utloisise hore ba lokela hore ba tlohele lithethefatsi, ba lokela hore ba tlohele botsotsi bona ba bokhomosha, ba ho ‘na ba thunyana. Re lokela hore hona joale re kopanye maboko, motho a lule fatše re shebe hore na ntho eo re ka e etsetsang Lesotho, ra nyolla moruo oa eona na ke efe? We should safeguard against mathata ao re ntseng re a bona hore a ea tla tseleng ea rona, joaloka naha ea China before mathata ano a fihla. Re lokela hore re behe ka sesiung lijo pele tlala e fihla.

Ha rea lokela hore e re mohla ho thoeng ‘batho bohle ha le sa tla hlola le sebetsa, mesebetsi ha e eo, ho se ho tl’o sebelisoa mechini’ Tafole eno ea hau e se e le sieo mono, e se e le mechini ena feela, e ntse e re utloa hore na re ntse re reng, u se u le sieo mohlomong le uena mono Madam President e se e le mochini President.

Ke ‘nete e ka ‘na eaba rona re tla be re sa phele, feela Morena ua ka oa Likueneng eka ’na eaba rona re tla be re sa phele, feela re tlameha hore re qale hona joale hobane ntho eno eona ha u sheba, ke ntho e tseleng, e ea tla.

Re ne re sa tsebe at one point hore nka khona ho bua le uena Morena Joele u le haeno Leribe koana Matlakeng ke le Matšekheng ka fono. Re ne re sa utloisise hore na roja-roja e sebelisoang ke Mapolesa ke ntho e joang ee. Ha eka ha e-na cable e tlohang moo, e ea ho eloa, eo u ntse u bua le eena. Ntho eo, re ne re e utloisisa re bona ekare e practical ea utloahala. Ke fono eane. E ne e sothoa tjena, e bilikisoa hobane e ne e-na le lithapo tse eang Maseru, li tloha Bela-Bela li ea Maseru. Re utloisisa hore Molaetsa oo, o tsamaea kahar’a thapo ka mona, o il’o fihla ho motho eane ea Maseru.

Hona joale ha re sa sebelisa lintho tseno tsa cable e tlohang mona e ea Maseru le Bela-Bela, e il’o joetsa motho ea Maseru litaba tsa hau, empa re sebelisa satellites. E ne e le ntho eo motho u sa e utloisiseng hore u ka bua ka ntho ee, oa bua le motho koa u le koa? Hona joale, ke ena e ea etsahala!

Eleng ho re sena se bolela hore ‘nete ka tieo, ke tla be ke ituletse mona passanger-seat ke tsoa Matšekheng, koloi ena e ikhanna, e nkisa Paramenteng. E tla be e ikhanna, e nkisa Paramenteng ke e joetsitse hore nkise Senateng. Akere ua bona hore ntho eo, ke artificialintelligence?

Ntho eno ke artificialintelligence eo joale ke reng Madam-President, ha ke qetela litaba tsa ka, ke re ho bohlokoa haholo hore ‘Muso oa Lesotho o ikeletse re le Maparamente, o re etse sensitize, o k’o o etse hore o tl’o o bone bohlokoa ba hore re utloisise hore na AI ke eng.

Hona joale leha ntse ke bua ka eona, ke ntse ke bua feela ha ke e utloisise hore na ntho ena eo ho thoeng ke AI ke ntho ea mofuta mang. Ke utloa ho ‘na ho le thata hore ke amohele, feela ke ‘nete. Ke amohele hore ho ka ba le ntho e tšoanang le motho e tsamaeang le ‘na tjena feela ese motho, re ntse re tsamaea, ke re ha e tsamaee, re ee koana. E utloisisa hantle, kapa ke e siee ka tlung ea ka, ke re: “u phuthe lintho tsena, u alole bethe ena, u lokise hantle”. E phuthe, e alole, ebe e nketsetse tee ke fihle ke je.

Nako e ‘ngoe u fumane hore mohlomong ha technology e ntse e ea, eka’na eaba ba etsa ea monna, e tiileng hantle, eo mohlomong eo le batho ba bo ‘Me’ e ba khahlang, e six-pack mohlomong.  [Lits’eho…]

Mohlomong e bonoe ele le six-pack e shebahala ha u e sheba, feela ka nako e ‘ngoe u sa tsebe hore ha se motho.  Ke rialo hobane akere ke ntho e ka etsoang hore hantle, ha se le hore kea e rata. Ke re re shebe sekoti tseleng, no! Ke re re shebe sekoti tseleng, re seke ra tloha ra iphumana batho manyalo a felile ke litaba tsa Artificial Intellingence. Motho ha u bona hore ‘Me’ enoa o’a koata, o lula a koatile, oa be u ikhethela hore… (Laughter).

Ke litaba tseo ke reng Madam-President, ‘Muso o ke o li shebe ka leihlo le nchocho, hore lintho tsena li etsoe feela li se ripitlele bophelo ba rona, eaba li ea re senyetsa, ra iphumana re sa phele bophelo, re phela bophelo bo fake boo eseng bona!

Kea kokobela, Mohlomphehi.

MADAMPRESIDENT: Morena oa Sehlooho oa Leribe, ke bona eka ke uena ea tlatsang Setho se Khabane.

HON. SENATOR J. A. MOTŠOENE: Kea leboha Madam-President ka Tlhahiso ena e lishoto ho hlaha ho mong’a eona, ha ke mo mametse a ntse a bua ka eona.

Mohlomphehi, Tlhahiso ena ea Mohlomphehi Morena oa ka oa Matšekha, e re ho na le tlhokahalo ea ho pharalatsa thuto ka mahlale a boiqapelo har’a Maparamente. Joale taba ena e lintlha li ‘ne.

Ea Pele, e re ho be le tlhaloso ea mahlale a boiqapelo le mefuta ea eona e fapakaneng.

Ea Bobeli e bua ka menyetla eo e fuperoeng ke tšebeliso ea mahlale ana.

Ea Boraro, e bua ka liqholotso le liphephetso tsa ho amoheloa hoa mahlale ana tšebetsong ea Paramente.

Ea Bone, e re melemo le limpe tse ka tlisoang ke tšebeliso ea mahlale ana mosebetsing oa Paramente.

Mohlomphehi, kea kholoa taba ena Setho se Khabane Morena oa ka Morena oa Matšekha, o na fana ka litaba tsena ele hobane a hlokometse liqholotso tse bileng teng. Mohlomphehi, tabeng ena ke utloa ke batla ho khobotla ka matla.

Ha se khale, ke maoba mona ha Molula-Setulo oa Balula-Setulo re ne re ile le eena naheng ena ea boahelane. Ruri e ile eaba taba ea bohlokoa haholo hore ebe Komiti e ne ile moo. Taba ea mantlha haholo e ile eaba taba ena ea AI. Re ile ra ithuta litaba tse ling, ra ba ra fumana hore athe libini tse ling ha se hobane e le lentsoe la sona ntho ee, empa e le taba ea hore feela o ile a kopanya pina ee ka eona taba ee ea Artificial Intelligence ‘M’e Mohlomphehi, tlhaloso eo re e fumanang ke hore eona taba ena ea Artificial Intelligence e likaralo li peli ha u shebile mona moo Setho se Khabane Morena oa ka oa Mats’ekha a buang ka eona hore ho be le tlhaloso ea mahlale a boiqapelo le mefuta ea eona e fapakaneng.

Mefuteng eo ea Artificial Intelligence we have got the narrow Artificial Intelligence and General Artificial Intelligence, ‘me ka taba ena Mohlomphehi, ha re bua ka taba ea the narrow Artificial Intelligence kea kholoa ke mane moo re ka tsepamisang maikutlo a rona litabeng tseo e leng tsa mantlha.

E kaba tse ka tlisang botsitso tsamaisong ea puso kahar’a naha, tse ka tlisang botsitso litabeng ea ts’ireletso ea naha, tse ka tlisang botsitso hore na litaba tsa naha li ka tsamaisoa joang, ‘me Mohlomphehi litaba tsena haeba Maparamente joalo ka ha Setho se Khabane se bua hore litaba tsena li tlisoe kahar’a Maparemente, ekaba hantle ha ba ka ba ba le leseli ho eonahobane ke mane moo ba ka tlisang meralo ea lits’oantso tsa melao ‘me ha ba l itlisa through this Artificial Intelligence, ho ba bobebe hobane eona e se ntse e u fa seo e tlang e le boipotso joale e u fa karabo.

Mohlomphehi taba ena ea Artificial Intelligence joalo ka ha ke boletse e tla nkhopotsa  ntho tse ‘maloa, re ee re rongoe mona ke ‘muso oa Lesotho le Morena e mong a nkhakang ka lebitso re ea Africa Boroa mona, ho buloa lekhotla la marena a Foreistata, joale taba eona eo Mohlomphehi eo ea Khabane a nkhakang ka lebitso ha re se re fihla moo, taba ena ke ne ke sa hlokomela hore Molula-Setulo oa lekhotla la marena o na fane ka taelo feela ka kutloisiso ea ka  ea hore Mohlomphehi eo ke motho ea lishoto, eo ke mots’epang haholo o tla fihla a emela Ntlo ea Marena a Lesotho joalo ka ha re ne re ronngoe ke Molula-Setulo oa Ntlo ena. 

Ha ho se ho setse metsotsoana e ‘meli feela o sa re e-e Morena oa ka u tla bua mane, hele! Ka fufuleloa, ka nts’a sakatuku ka itlhakola, ka re ooe! Kea u rapela ke tla u rekela drink, a re ha ke e batle. Mohlomphehi ke mpa ke bonts’a hore ho ile hoa tla taba eane eo ke buang ka eona ke re Mohlomphehi Molula-Setulo oa Balula-Setulo re ile ra tsamaea ka Komiti ra ba ra ithuta taba ena ea Airtificial Intelligence, oa tseba Mohlomphehi ke ile ka ngola feela hore na re ronngoe kang moo, ea nketsetsa speech, hele ‘na ke la ka utloa ho ntse ho opuoa liatla feela, feela ke ntse ke thothomela ke re_’me taba eo  Mohlomphehi, eile ea re ho ‘na ehlile taba ena eo Morena oa ka a buang ka eona e ba taba, Tlhahiso ena ea hae eo a buang ka eona a reng ke tlhokahalo e kholo ea ho pharalatsa thuto.

 Mohlomphehi tabeng ena ea thuto hle ke hobane o ntse a bolela, sometimes this Airtficial Intelligence e tlisa liqholotso tse ka tlisoang ke taba ea privacy kapa ea ho etsa taba tse biased, ‘me litaba tseo o buile ka engoe ea mis-information mona ea hore Mohlomphehi e mong ehlile ka ‘nete ho ba sa tsebeng ea kang ‘na tjena, ke ne ke lumela hore ka ‘nete o thehile party e ncha, joale ke mamela morethetho kapa lerata le ka ntle ka mona la sechaba, hore re ‘mone khale tjena-le tjena. Kaha batho ba tla ipuela motho oa re u k’u tsepamisitse maikutlo, u k’u kenye tsebe fatse, u shebisise, u batlisise u tlo thole hore na ke ‘nete, ‘me Mohlomphehi, litaba tsena eaba taba ena ea hore ehlile kae-kae ha ba ntse ba mo hlahisa Mohlomphehi eo a le kae, u thola hore ke Litho tsa Paramente tsena tsa party e itseng, feela joale ba se ba ba hlobolisitse liaparo tsane tsa bona tsa party eo ba buang ka eona, ba se ba ba apesitse ena eo ba reng ba ithehela eona e ncha, ke e lebetse le ka lebitso feela kea kholoa  Hon. Senator Motsamai a ka ‘na a nkhopotsa.

Mohlomphehi naha ea China_Setho se Khabane morena oa ka oa Mats’ekha o buile ka eona, re kile ra fihla setsing se seng moo ba etsang lifono, ra fihla moo ba etsang makoloi, ra fihla moo ba etsang litaba tsena tsa li-drone

Ke ‘nete motho u ne u se ntse u na le leseli ka litaba tsena tsa li-drone, feela e ile ea nkhutli-khutlisetsa morao ha ke hopola hore eona taba ena ea tsona haeso Leribe mane kaha libaka tse ling  tse ngata li pel’a noka ena ea Mohokare, ts’enyo eo ba e etsetsang Rapolasi e mong mono eo ka ‘nete a lemang ka matla haholo hoo a ile a ba a etsa taba tsa li-drone– ee ke ne ke tseba ka drone hore hona le li-drone tse fihlang li ntse li sheba masimong a hae mono, feela ke ne ke sa fumane hore ehlile ka nako e ‘ngoe u tla bona eka ke linaleli-nyana le hona metseng eno ea rona e pela noka mono, u bo bone hore motho enoa ehlile coverage ea li-drone tsena o sa shebile le ka libakeng tsena tse haufi le mapolasi a hae.

Mohlomphehi ke ne ke re ha u fihla China mono_Mohlomphehi o buile ka taba tsa makoloi a motlakase, mong’a Tlhahiso morena oa ka oa Mat’sekha, nke ke ka hlola ke kena ho eona feela e re ho rona haeba naha ea Lesotho e tekenela li-Convetion tse ka buang ka the elimination of the emissions within the atmosphere,  feela joale ka mona the Strait of Hormuz ena ea Mohlomphehi Trump e bakileng lerata ha kana eo moruo o batlang o nyotobetse hampe, e nyollotseng kapa hona ho tlisa bothata ba bophelo morao tjee, e re ho rona re ke re be le thuto re le Maparamente hobane ea pele ha re bua ka naha Madam President, ke hore haeba moruo oa naha e le taba ea mantlha ho sechaba le ho naha hono ho bolela hore taba eno e tla re thusa.

Mohlomphehi, ke ne ke ntse ke etsa lipatlisiso mona, ke fumane hore taba ena ea Artificial Itelligence e ka re thusa hore re nyolle le mekhoa ea temo hobane ka nako e ‘ngoe e etsa hore re batle hore na maemo a leholimo ka nako e itseng a tla be a le ka sebopeho sa mofuta ofe, e leng taba eno ea hore e tla etsa prediction ea maemo a leholimo, le haeba it might not be exact, feela e tla be e re fa hore kamor’a matsatsi a makana pula e tla na, ‘me eno e re thusa hore lehaeba pula e tla na neng-neng, ebe motho o ilo phethola masimong mane pele pula e na e le hore literekere kapa liphoofolo li se ke tsa qaoa ha u etsa ts’ebetso ea mofuta oo o joalo.

Ea bobeli Mohlomphehi, e ka re thusa ho matlafatsa mekhoa ea bophelo, to strengthen the health care systems, especially ha re etsa taba ea darkness support act, taba eo Mohlomphehi, bophelo bo tla pele le Basotho ba ne ba ntse ba bolela ha ba re  ha le fete khomo le je motho, ba ne ba bonts’a hore bophelo ke taba ea mantlha, ‘me taba ena Mohlomphehi e re ho rona re le Maparamente haeba re lutse ka mona molemong oa sechaba re tlameha ho sebetsa kathata hore litaba tsohle tseo re li phethang kahar’a Matlo ana a mabeli ke tse molemong oa sechaba. 

Ke ts’eha tjena Mohlomphehi, ke ne ke shebeletse Ntlo ea haeso ea bakhethoa ha e ne e lutse maobane joale hona le taba ka mono, joale taba ena ho ne ho mpa ho itsekeloa taba ea hore na meaparo e joang, mang, eng, joale che e mong a be a etsa comment hore e mong na ehlile ke eena kapa oa ba sa otlile litaba tse mona tsa hae.

Mohlomphehi, ke ne ke re litaba tsena li re Artificial Intelligence can modernize our public service, taba tsa Lesotho mona li thata haholo ke hore ho tloha khale motho mohlomong e sa le o mela kelello,  ha re bua ka taba ea modernization ea public services ruri ke mathata feela hobane tsela eo naha ena ea habo rona e bopehileng ka eona ke ka maluting, ke ka mabalane, ‘me ruri ha u ka fihla ka maluting le hona joale ho ntse ho ena le libaka tse ling tseo ho sa fihleleheng le ka likoloi, ho fihleleha ka lipere, matonki  le makhomo feela.  Haeso Matsoku koana ho na le sebaka seo ho thoeng ke Mahateng, ha re hlahloba lihlaba mono Mohlomphehi ha u tlohile ka Bokong ka mona ka Katse, kea kholoa motho o nka beke kapa beke le halofo hoea fihla moo.

Ke ne be ke ts’ohile hampe joale ke re ke kopa ho kena ntloaneng joale ho thoe e-e bo-ntate ba ea ka letsohong le lets’ehali, bo-‘me’ ka ho le letona, ho uoa mohlabaneng, joale kare hee banna! Ho ntse ho e-na le litaba tse tjee? Mohlomphehi, seo ke lekang ho se bolela ke hore taba eona ena ea Artificial Intelligence re le Maparamente e re ho rona lehaeba re ntse re re ho nepahale ka sebopeho sena seo re buang ka sona, feela liqholotso mane moo Morena oa ka a buileng ka tsona khaolong ea boraro ehlile e tlaba ntho e kholo, rona re le Maparamente re lokisetsa sechaba joang hore haeba sena seo re se nahanang ka taba ea Artificial Intelligence re batla ho se etsa, (mesebetsi), re ile ra tloaela Mohlomphehi, ‘me haeba re ile ra tloaela hore ha re tsoa likolong re hiroe, hona joale re tlameha  re tle ka meralo kapa maano re le puso a hore na maano aa ha re re rea a etsa re bua ka eona taba ea Artificial Intelligence e fuparetse Basotho eng, ba rutehileng le ba sa rutehang? Hobane Mohlomphehi ke itse naha ea habo rona e bopehile ka sebopeho se habeli, e leng ka lihlabeng le ka mabalane. 

Haeba ke bua ka hore re ne re hlahloba lihlaba ka maluting ka mane joale re batla ho etsa taba ea ho pharalatsa thuto ka mahlale a boiqapelo har’a Maparamente, re thusa Basotho ba le ba phelang ka liphoofolo, ka linku, lipoli, likhomo joang hore ha ba le ka lihlabeng ka moo ebe lekhulo la bona re bona hore le baballehile, liphoofolo tsa bona li bolokehile, bophelo ba bona boa ba bebofalla hore li batsoele molemo tsona liphofoolo tse tseo ke buileng ka tsona? ‘Me morena oa ka oa Mats’ekha ka ‘nete taba ena eo u buileng ka eona ke taba ea bohlokoa hobane ebile u re ha re ke re shebang liqholotso tse teng mona le ha re ka batla ho pharalatsa thuto ka mahlale a boiqapelo, ‘me Mohlomphehi re se ke ra lebala hore melao ea rona, haholo re sheba Molao oa Motheo, Mosotho e mong le emong o na le tokelo, ‘me haeba re ka sheba taba eo e ka tloha ea tlisa khahlamelo e ngata tabeng tsa data privacy le tabeng ea hore na monna oa mosotho, mosali oa mosotho, ngoana oa mosotho o bona litaba ka sebopeho sa mofuta ofe, e le hore haeba re etsa eona taba eo u buang ka eona, kapa u re Maparamente a ka nyakurele taba tsena tsa thuto ka mahlale a boiqapelo feela ba ‘ne ba hopole hore re tlameha re sireletse litokelo tsa mantlha tsa Basotho. Taba ena hle Morena oa ka e tla batla hore re e etse re tsepamisitse maikutlo haholo litabeng tsa maano ao re tlang ka ‘ona. Ho na le taba mona eo ke ee ke utloe e nts’isimosa maikutlo hobane hangata ha re bua ka eona ‘na ke ee ke bone boeta-pele haholo Maparamente a Lesotho mona Morena oa ka u le monga tlhaiso.

Ke ee be ke ipotse potso e ‘ngoe hore ebe ke hobane bophelo bo re nolofalla ha re le Paramenteng moo ebile e le hobane Paramente e le Maseru moo?

Ha e le hantle taba ea ho etsa decentralize lits’ebeletso, theolelo ea matla sechabeng mane, taba ena Morena oa ka Morena oa Mats’ekha even the budget ha e etsoa mona e ka ba taba ea information dissemination ka eona Tlhahiso ena ea hau ea Artificial Intelligence ho sa hlokahale hore re ‘ne re re hee Trump o entse tjena, u lutse ‘Mats’ekheng mane, Morena oa ka Morena oa Tebang a lutse Tebang koana, Lekhoakhoa le ituletse Makhoakhoeng koana ebe re ntse re bua ka taba ea hore na ha na budget ee ‘na ka Phamong ke li bona joang hore ebe Majantja ka Mohale’s Hoek moruo a o arolelana. Lioli Ntate Sempe ka Teyateyaneng ka mane le kopane le Mats’ekha le Maroala ebe le tseba litlhoko tse ka anelang setereke seno.

Ke re lintho tsena hle Mohlomphehi Madam President li tla re thusa hobane re tla khona ho arolelana maikutlo le moo e ka bang re hata ka lebatha. Re le an oversight House ho Ntlo eane ea National Assembly ho tla ba bobebe hore litaba tse ling tseo re boneng li etsahala re soaea ‘Muso kapa Puso mohlare.

Mohlomphehi Madam President taba ea AI joale ha ke tla ka Paramenteng ena ka kotloloho ka Ntlong ena ea Paramente Ntlong ea Senate, taba ea ho matlafatsa bo ‘mesa-mohloane le hore re be le accountability. Mohlomphehi litaba tsena hle tsa AI li mpa li re feela ha re ke re sebeliseng mahlale a morao-rao mohlomong le moo ebang re siretsoe teng re be re lumela hore ha ke qala ke qhoaea litaba tsa AI Morena oa ka Morena oa Likoeneng.

Mohlomphehi e mong o nqabotse ho etsoa Ntlha ea Tsamaiso joale e ne e etsoa ke Setho se Khabane sa ‘M’e joale e le motho oa Ntate joale a botsoa hore na o fa Setho seno se Khabane sa ‘M’e a re ka ‘nete oa mo fa hobane oa mo rata. Che ke ile ka utloa hore Motsamaisi oa Lipuisano o ile a e khalema ka matla a re ae ha ho ke ho sebetsoe litaba tse joalo ka mona, hula litaba tseno tsa hau. Mohlomphehi ke ne ke mpa ke re feela hle taba ea…

HON. SENATOR M.M. MOSHOESHOE: Madam President kea leboha ‘M’e ka ‘nete Setho se Khabane Morena oa ka oa Sehlooho oa Leribe o ntsa ts’oere hantle. Ke mpa ke lutse mona ke na le potso eo ke ntseng ke ipotsa eona.  U nts’oarele Morena u se ka mpa oa re na ha kea e botsa monga Motion ke eng. Ke ile ka utloa ke ts’aba ho mo etsa disturb. Ke bone a thella feela joale empa potso ena le uena e ntse e u lokela. Potso ke hore u entse introduction ea hau ka ‘nete hona tjena u mothating oo u reng AIkahar’a Ntlo eona ena ea Senate u itse u kena mono re ke re shebe na e tla re tsoela molemo joang re le all Senators.

Potso ea ka ke hore na Morena oaka nke ke u hopotse hore Ntlo ena ea Senate e ile ea etsa introduce gadgets ea re it is high time re be le ntho eo ho thoeng ke e-parliament hobane paper (pampiri) ho fota (photocopying) le pampiri ho bonahala ho se ho le expensive. E ne e le lebaka le leng la bona. Le leng le leholo ke hore re se ke ra salla morao lintlafatsong tsa lefats’e ha lefats’e le ntse le ntlafala ka lintlafatso le rona re se ke ra salla morao ra sebelisa pampiri le pene empa re sebelise e-parliament.

Taba eno re ile ra e phamolela holimo eaba re rekeloa li-gadgets ra rekeloa li-tablet. Tablet tsa pele-pele tsa mantlha tseo re ileng ra li rekeloa mona e ne e le tsa Apple e seng tsena Ntate Sempe. Re ile ra rekeloa li-gadgets tseno e le tablet ea mofuta oa Apple.

Apple eno ha e fihla Paramenteng ena ea Leshome ha e etsoa introduce re ile ra nkuoa kaofela re le all Senators ra isoa training ke Ministry of Communication eaba e fihla e re trainer beke eno kaofela. Re ne re le mane mokatong oane oa Moposo House. Re ne re arotsoe lihlopha re rutoa hore na re sebelise Apple joang ra ba ra fuoa li email tse ncha ho thoe re etse create tse nang le nthoena ea .ls ea Lesotho. Li-gadget tseno ha li fihla re ile ra li thabela haholo ra li sebelisa ba bang empa ba bang ra ba le resistance empa hee eaka ea thekesela ra ea ra ea eaba Paramente eno e felloa ke nako.

Ra kena Paramenteng e ‘ngoe ha re kena Paramenteng e ‘ngoe re boetse re reketsoe li-gadgets tse ling hape mofuta o mong hape e se e se Apple e le mofuta o ka tlase oa boemo bo ka tlase. Lebaka le leholo ha re botsa hore na hobaneng ha re ka ra tlosoa holimo mola ha re ntse re nahana re tla ‘ne re ee pele. Re lokela ho etsa upgrade e seng re etse downgrade eaba ho thoe Litho tse ling li itse Apple e turu in terms of data usage. Ka nako eno u hopole hore gadget tsena re li sebelisetsa mosebetsing mona ka Wi-Fi ea mosebetsing mona.

Joale ke ntse ke le nthong eane ea resistance ea rona re le Litho hore na Morena oa ka oa Koeneng Motion ona oa hae o strong feela ke rata uena mona moo u ts’oereng u ts’oere monateng u re re ke re ichebe rona re le Ntlo ena. AI ke ena e teng e ea phela and re tlo phela le eona re rata kapa re sa rate.

Rona joale why re na le resistance ha re tlameha ho sebelisa li-gadget? Monga Motion o ile a etsa mohlala mona a re komiting ea rona ea Legislation Molula-Setulo ha a re re shebe, re shebe mono ea ba re ntse re khutla mono re re re batla pampiri e entsoeng print akere oa utloa Morena oa ka?

Joale ke re na ha e ka joale ke rona ba thatafatsang, ‘na e ile ea re ha ke araba ke re ache thuto boholo e ea roba ha e ka ke rona ba thatafatsang litaba hore re tsebe ka technology, re tsebe ka AI, re tsebe hore na re tla iketsetsa li-research joang re tlohelle ho etsetsoa li-research re iketsetse. U itse u nts’o lutse Leribe, u nts’o lutse Tebang a ntsa lutse Phamong mosebetsi o ’n’o tsoele-pele re tsebe le ho ingolla li-report

MADAM PRESIDENT: Setho se Khabane potso ena ea hau e telele haholo. Na Morena u tla e thola? A k’u re na…

HON. SENATOR M. M. MOSHOESHOE: U se a bile a nkoatetse… Morena oa ka potso ke hore na rona re le Litho are we ready for AI? Are we willing kapa joale re na le resistance eo? Ntle le mono Morena oa ka ha re ka ra kopa monga Motion hore a re kopele training ka department ea rona ea IT moo? Are we ready kapa joale re ntse re etsa resist? Kea leboha.

HON. SENATOR J.A. MOTS’OENE: Kea leboha Mohlomphehi Madam President ka potso ea Setho se Khabane Morena oa ka Morena oa Likoeneng. Ka ‘nete ka bokhuts’oanyane bo boholo we are ready empa taba ke ena; ha Bolula-Setulo ba Ntlo bo ka ba hata ka matla litaba tseo li ka nepahala, ke itse ke bua ka Ntlo eona ena ea Senate. Haeba re bo-’mesa-mehloane le rona re tlameha re lebelle bo-’mesa-mehloane ka borona re iketse introspect. Na hona joale are you going to tell me hore ehlile Balula-Setulo they are doing their work?

Ha ke supe motho ka monoana feela ke re even us as the members are we doing our work in this House?Taba ea ka ke hore No! Hobane some of the issues tseo re tlamehang re li sebetse re le Ntlo we focus on the issues tse sa hlokahaleng le kahar’a Ntlo ka mona. Ka bokhuts’oanyane Mohlomphehi oa ka ke hore taba ee ha e le hantle ehlile e ka sebetsa taba ea AIme kea rata hobane Molula-Setulo oa Balula-Setulo ke enoa o teng o utloa ngongoreho ea rona. Ke hore a bitse Balula-Setulo joale a ba botse hore na, na le etsa mosebetsi Likomiting tsa lona na?

‘M’e Mohlomphehi hle ke sa tsoe lekoteng ke kopa ke khutlele tabeng ena ea Tlhaiso ea Setho sena se Khabane Morena oa ka Morena oa Mats’ekha, ke tle ke tsebe ho qetela hobane molaetsa tabeng ena ea Tlhaiso ea Setho se Khabane Morena oa ka oa Mats’ekha ke taba feela ea tsamaiso ea Puso. Na rona re le babusi re bopa maano a tla etsa hore bophelo ba sechaba ebang re sebelisa eona AI bo nolofale? Na ka AI re ee re bope litaba tse tla ba le ts’ireletso ea sechaba? Ka AIMorena oa ka Morena oa Mats’ekha na re re Maparamente molemong oa Naha ee e-be taba e khannang taba ea innovation?

Mohlomphehi oa tseba Litho tse Khabane Marena a ka a Sehlooho ekare a ne a ka etsa likamano tse mofuthu le University ena ea Limkwokwing. Ha ke re li bohla feela, kea kholoa ka nako e ‘ngoe ha re ke be re hlahlellane ka malebela. Limkwokwing hangata ha u e atametse tsamaisong ea eona u tla fumana hore ba u thusa le hore mane Morena oa ka Morena oa Ha Ramabanta, Ha Ramabanta mane moo ho nang le bafumanehi mohlomong bao uena Morena oa ka u ntseng u ba hauhela ebe bona ba ba atametsa ka hore ba bafe lits’ehetso kapa tsona lihlapiso tsa hore ba kene sekolo.

Mohlomphehi taba ena hle ke hobane hangata joale re le Basotho kaofela oa utloa re sheba kapa u bona re sheba Lekala lena la NMDS eo re e tloahetseng ka hore ke Manpower hore e-be na Manpower e tla sponsor bana bao ke tlo tla ke fana ka bona. Mohlomphehi it’s high time paramente e tlamehang hore e phahame Morena oa ka. Ke tla mona ho “C” moo ho buuoang ka liqholotso le liphephetso tsa ho amoheloa hoa mahlale ana ts’ebetsong ea paramente ho etsa melao. Oa tseba Morena oa ka kea tseba ke maoba mona ha re ne re ntse re qoqa le uena ka litaba tsena tsaAI joale ke lula ntse ke re ae ho na le Application e tjena, mane moo re neng re le teng le uena ka tsatsi lane.

Joale ke re ho eena Molula-Setulo oa Balula-Setulo o ile a re thusa hampe a re ae: Marena a ka, Litho tse Khabane ebile o ne a sa re Marena feela, o ne a re Litho tse Khabane tsa Komiti a k’u le keneng ho App e itseng. Oa tseba Mohlomphehi bana ba rona hona joale ha re tla litabeng tsena tsa Artificial Intelligence ke mathata feela. Ke re phone re li rekile motho e u qake joale batho bana ba entseng tsona litaba tsena ha u re a k’u nketsetse tjena, u e otla habeli feela o re ts’oara ke ena e lokile oa u furalla.

Ke mpa ke re mekhoa ea thuto eo re bileng le eona lilemong tsa ho feta Mohlomphehi Madam President re bile le mekhoa ea Curriculum e fapaneng ho tloha lilemong tsa khale hofihlela hona joale tjena. Litaba tsena li ntse li re haeba taba tsa bophelo le taba tsa meruo taba tsohle tsa tsamaiso ea Puso li ntse li fetoha nako le nako it is high time hore le rona re bone hore meloko e tlang ea kamoso ba tla  be ba se ba ikamahanya le liphetoho tse tsoang lefats’eng.

Madam President ho na le ntho e nkutloisang bohloko hampe mona; oa tseba maoba moo re ne re bua ka batho ba Naha ea Africa Boroa ba re rona re le Ntlo initially re ne re bua ka Basotho. Hona joale motho u mpa u ipotsa feela ha u sheba karoloana e itseng ea sechaba seno sa Afrika Boroa haholo sena sa MaZulu joale ba ntse ba re batho ba ba nkela mosebetsi. Batho ba reng ba ba nkela mosebetsi u tsebe ke matsoa-ntle a keneng sekolo hona naheng ea Afrika Boroa kapa naheng eo bona Ma-Afrika-Boroa ba keneng likolo linaheng tsa bo bona. Karolo e ’ngoe ea batho bao ba keneng likolo ea Ma-Afrika Boroa e sebetsa hona ka mono kapa e sebetsa linaheng tse ka ntle, feela bana ba kahare ka ‘nete ache! Leha eba ke ile ka ea tlas’a lilomo mane, eno ea ntseng a lelekisa batho ke ile ka bona, ka re ache! Enoa e ka ‘na eaba ke ts’oere mokhoepha o fetang oa hae.

Seo ke lekang ho se bolela ke ho re u lelekisa batho ba sebetsang uena u ntse u matha seterateng, u ts’oere marumo le likoto, u batla ho nts’a motho ka ofising a ntse a sebetsa, a sebeletsa naha ea haeno joang u phela kahar’a naha eo, Mohlomphehi.

Ke re litaba tsena li re ho rona re le Litho tsa Paramente ha re ntse re bona litaba tsa mofuta o tjena, re ithute, re iketse introspect, then re bone hore na re le Litho tsa Paramente tsa Lesotho mona tse sebeletsang sechaba sena sa Basotho kahar’a Ntlo ena ea Mahosana, na efEela litaba tseo re tlang ka tsona e ba tse molemong oa sechaba kapa oa rona na.    

Mohlomphehi, ke kopa ho thetha litaba tsena ka ntlha ena e buang ka melemo le limpe tse ka tlisoang ke ts’ebeliso ea mahlale ana mosebetsing oa Paramente.  Ho na le Mohlomphehi e mong a nkhakang ka lebitso, che! Eno ke ne be ke bona… ba ne be ba mo nkile ka fono Setho seno se Khabane sa ‘M’e se ntse se bua ka fono, joale a ikeme ka letsoho a phathahane ka Paramenteng. Joale ba e lahlela hona ho marang-rang mona.  Ha na taba ee ho sechaba sane seo a se etelletseng-pele lebatooeng ebe se tla reng? Ha na kahar’a lelapa la hae e ne e tla reng? Baneng ba hae teng? 

Mohlomphehi, ntho e ‘ngoe le e ‘ngoe e sebelisoang e ntse e na le li-tla-morao.  E se eka rona re le Litho tsa Paramente joalo ka ha Morena oa ka a bonts’tse, limpe tse ka e tlisang ke tsena tsa ho tseka matla, mang o ts’etse, ba mo apesa ka tsela e itseng, neng-neng re se re o etsa o ntse o ts’oarana kapa o ngoaeana le mang-mang ka matsoho.  Ke bua ka lintho tse neng li etsahala. 

Litaba tseno re tlameha ho li sheba ha re le Litho hle, litaba tsena ha li etsahala le rona ha re ea tlameha ho li tholela. Re tlameha ho fana ka information hore taba ena e ntseng e etsahala ea hore ebe ho ntse ho hlahisoa libopeho tse tjena ha e-ea nepahala.

Mohlomphehi, litaba tsena li tla etsa hore Artificial Intelligence e re futhumalle re le Botsamaisi ba puso kahar’a naha, e ka ba puso boholong mane hofihlela tlase ho sechaba, ho ba bobebe.  Re tla etsetsa Motlotlehi Letsie III naha e mo futhumallang ha sechaba sa hae se phela ka khotso.

Ha ke buile hakana Mohlomphehi, ke tlatsa Morena oa ka oa Mats’ekha hore tlhokahalo ena ea thuto ka mahlale a boiqapelo e ke e pharalatsoe har’a Maparamente. 

Kea leboha.

Question proposed

MADAM PRESIDENT:  Pele Litho li bua, ke bona Tlhahiso ena e le kholo haholo ha e hlaha nakong ena eo re bileng re nang le Little President.  Little President o na le record kahar’a naha ea Lesotho, a hlolela naha ea rona ea Lesotho Afrika, a e hlolela ka eona Artificial Intelligence le lintho tse bitsoang robotics ho level eno ea age ea hae.

O bile a ea hape le Geneva koana moo a neng a ile etsa contest hona teng, a tla a hlotse le bo-‘mate oa hae ba neng ba ile ka litaba tsona tsena tsa Artificial Intelligence.  Ho ea bonahala hore ka letsatsi le leng during nako ea hae mona, ho na le nako eo e tla re ha re ea boikhutsong ba rona, kapa re ea kae, re ke re mo meme a ke a tl’o re hlalosetsa hantle ka litaba tsa ts’ebeliso ea Artificial Intelligence ena eo kajeno re sebetsanang le eona. 

HON. SENATOR S. MOTSAMAI: Mohlomphehi, ke ema ka ‘nete ke batla ho aka taba ena ea Tlhahiso ena e manoni, e ntseng e bonahala hore Morena oa ka o re tletse le ho hong hoo e leng ntho e kholo, e nonneng hore na mosebetsing oa rona re le Paramente na liphetoho tsena tse teng tsa lekalana la technology lena le bitsoang AI na le ka re thusa joang.

Ke mpa ke rata hore na ehlile ke utloa hantle hore na ho thoe ‘Muso o thuse Maparamente kapa Ntate mohlomong haeba re ne re e chorisa hantle, re ne re tla re Botsamaisi ba Paramente bo thuse Maparamente.

Ke bua tjena hobane ke na le tumelo e tiileng haholo ea hore litsi tsena tse tharo tse ahang puso li ts’oanela nako ena kaofela, se seng le se seng se ikemele.  E leng ho re Paramente e ikemele e leoto le leng la puso, Executive e ikemele le eona, Judiciary le eona e ikemele.

E leng ho re ena ‘na ke nka e le ntho eo ka mokhoa oo Setho se Khabane se e behileng e le ho icheba kahare.  Nka rata haeba re etsa tokiso eno, re se re e beha hore – joale re beha ho rona – rona Botsamaisi ba rona bo etsa joang ho re thusa hore re akane le ts’ebetso ena. 

E leng ho re ‘na kea kholoa ke tla rata hore ke hlahe mono – mona moo ho seng ho thoe joale re bue – qetellong ea Tlhahiso ena moo e reng re etse advocate tabeng ea ho bona hore li-policy, melao le melaoana e re tataisang Ntlong mona e re sebelise ka taba ena.

Ntlha e kholo-kholo ke hobane morao tjena litaba tsena tsa morao-rao tsa technology li re thusa ho matlafatsa mosebetsi oa rona.  Ka ‘nete ke moo ke neng ke tla hlaha hona teng, ke se ke ka ba molelele, ke mpe ke be mokhuts’oanyane ka ho re Ntlo ena ha e ka boela hape-hape ea fubetsoa ka e ‘ngoe ea li-session kapa koetliso eo specifically e nkang taba ena ea AI e le eona feela.  Hore na re etsa subject litokomane tsa rona joang ho li-app tse teng, re etsa joang.  Ke ho re le oona mochini ona, hona ho ka pel’aka hona, ke tsebe ho bua le hona, ntho ena ke bone hore lipampiri tsena tseo ke li bonang mona nka iponela tsona ha ke sa tla le fono ea ka, ke ho re ha u li etsa load ka mona, ke tsebe ho li bona, ke tsebe ho penya mona, ke tsebe ho nka.  Ka ‘nete ‘na ke bona eka ke eona ntho e kholo-kholo eno ha re ka itjoetsa hore boemo bo teng hona joale bo hloka hore re hlahlellane ka malebela.

Ke ntse ke tla rata ho leboha hobane maoba mona ha re ne re ile koetlisong ka Komiti ea Government Assurances, Molula-Sutlo a re isitse mono ka tsamaiso ea rona ka mona ka Ntlong, re kile ra shebana le eona taba ena ea hore na re ka khanna joang taba ea ts’ebetso ena.  Ke ntse ke belaela hore re ntse re hloka ho ntlafatsoa haholo, ‘me ke se ke hlokometse (Ntate Manamolela, kaha u motho ea lebalang), batho bane ba University mane ba na le eona koetliso eno, ba ka re fubetsa, ba re beha hantle, eaba re tseba hore na re sebetsa taba ka tsela ea mofuta ofe, e le eona feela.

Ke re mong’a Tlhahiso ena o e shebetse ka ho rona re le Ntlo e ka koano.  E! E na le li-tla-morao tsa eona AI, ha e batle batho ba botsoa ka hloohong Bahlomphehi – hobane lintlha tsena e tla u fa ntho e ‘ngoe le e ‘ngoe, empa ha u sitoa hore ntho eno eo e u fang eona u e behe ka seuena, u e fe bouena, e ke ke ea tseba ho u thusa.  E leng ho re u ntse u ts’oanela u e etse joalo.  U ntse u ts’oanela hore ha u tl’o sebelisa lintho tseo u reng li u nolofaletse – u ile oa bua Morena oa ka u bua ka li-drone.  Ehlile ho joalo, lefats’e la hona joale re se re hloka lintho tseno.

Ha re hloke hore Morena a ‘ne a palame pere a tsamaee matsatsi a mahlano a re o e’o sheba meeli.  Akhela drone mono Mantaha Morena a lutse le marena a hae, e tla u tlela le litaba tsena, hore na ho ntse ho etsahala’ng, ho ntse ho sebetsahala joang mono.

E leng ho re re hloka ho ts’ehetsena hore lintho tseno re tle le tsona, re ee mono e le hobane re re ho na le likhaello, ha re eeng joale re e’o bona, joale re e’o arola litaba.  E leng ho re e se re hloka ntho eno.

Re se re hloka meeli e katoang ka li-drone, e seng tsena tseo esale re ntse re bua ka tsona hore e teng empa re sa e bone, feela liphoofolo li ntse li utsuoa hoseng, mots’eare le mantsiboea.  Re hloka tseno tse re katelang, tseo e reng ha u e romella ka 12:00 bosiu, oa tseba hore e potile naha ena, kapa u li etsa li le ten (10), feela u nka libaka tsena tseo u tsebang hore ke mabanta a bosholu ba liphoofolo.  U tla tseba hore u tle u tsebe ho e sebelisa hantle, e tle e tsebe ho u beha mono.

Ka ‘nete ‘na ke ne ke re Mohlomphehi, ke taba ea bohlokoa haholo, feela. Oho! ‘Na ke kopela Litho tse Khabane koetliso holim’a taba ena, e le eona feela, leha e se e le ea letsatsi feela.

Maoba teng ‘na ke ne ke soabile, ke lutse mona re le ka Komiting.  Ke ho re Litho tse matla tse tloaetseng ho raha lishoto, tse matla, li fihla li teraeka ka mono li re Molula-Setulo a se ke a ba hulanya, a tsamaee le bona, a ‘ne a ba fe pampiri hanyane ka hanyane.  Ke ho re Litho tse matla, tseo u tsebang hantle hore ntho ena b’a e tseba, ba ts’oere lifono tse bohlale tsena.  Eaba ba re ba se ke ba hulanngoa, ba re ba kopa lipampiri ba ‘ne ba foteloe.  Ke ho re batho ba lishoto.  Feela hee, ke bophelo, ha re ba nkeng butle, re tsamaeeng le bona, ntho ena empa e le feela the fears of unknown.  Lea tseba ha u sebetsana le kelello ea motho, the fears of unknown is the very difficult part to deal with.  U ‘ne u ba nke hanyane, u ngobetse, re tla be re e’o fihla moo re eang.

Re kopa koetliso, le re fe eona khafetsa, le se ke be la re khathalla, la re kaha re se re ntse re tsamaea na re e isa hokae, re phaelleng ka eona, e le hore re tle re tsebe ho nka taba eno.

Ke re Morena oa ka kannete o sebelitse hore a tlise taba ena, feela re e shebe, ‘me le lona hape-hape le le Botsamaisi le e shebe ntho ena, haholo-holo Bohlanka.  Madam President, ntho e soabisang hakaalo hobane ka nako e ‘ngoe ha u sa tsebe ho sebelisa ntho eo u nang le eona feela e le matsohong a hau, hobane ho se ho na le mokhoa o mong oa technology. Eona thepa ena e kentsoeng ka mona, e tl’o u fa hanyane ka hanyane life span ea eona, ebe e u joetse hore, ‘u se u na le three years, a k’u shebe hore na u ke ke ua hlokomela thepa ena’.  Ebe u tseba hore u e kentse mono.

Maobane ha ke ntse ke tsamaea ka har’a jarete ena ke re nke ke pote le moaho ona le sets’a sena ke bone hore na se sekae.  Ke ile ka fihla monyako ono oa Ntlo ea National Assembly.  Li-rail tseno ha u ka li bona hore na li mafome joang, hona main entrance mono moo re kenang hona teng.

Ha ho ne ho sebelisitsoe AI e-e, u ne u tl’o tseba hantle hore pente ena e na le life span e kana ts’epeng mona, ka mor’a nako e kana e-ea u joetsa ka ho lla ha u e entse programme.  Ebe u tla tseba hore u lokela ho penta bocha.

Mohlomphehi, ha re tsoa ka mona u ke u ee mono eke u ea Ofising ea Speaker, u ke u e’o bona mafome a mono.  Khelek! Ho na le lintho tse ling ka ‘nete tse soabisang, tse nyenyane.  Ha u sitoa ho etsa hantle linthong tse nyenyane ebe ke life tseo re tla u ts’epela tsona!  Maintenance oa koloi u tla u bona kae, oa ntlo, hobane ha ua li etsa programme hore u tsebe ho sebetsa ka tsona.

Haeba Paramente ke ntho e independent, e ne e tla tseba hore leha e etsa budget, e-ea tseba hore ho na le lintho tseo e lokelang ho ea ka tsona, ‘me e tla u tsamaisa system ena e u fe critical path ea hau on the maintenance.  E u fe, leha u re – ke re le ho payment system ea hau e-ea kena, e-ea u beha, hore, ‘u itse u tla ntefa ka la 4, kea bona voucher No. 1 e kene, ke eane moo e teng, e tl’o hlaha mona, e tl’o fihla mona!’

Ntho ena eo Morena oa Mats’ekha a tlileng ka eona – ha ke tsebe, kea kholoa o ne a sa e bona, o e buile feela, o ne a s’a tsebe hore e matla hakana.  Setho se Khabane se rahile shoto, o mp’a a lebetse feela hore joale taba eona ena le ka mophatong rea e isa joale.

Ka mantsoe ana, Mohlomphehi, ke tlatsa Tlhahiso ena e ka pel’a Ntlo e tlileng ka Morena oa Mats’ekha.  

HON. SENATOR T. D. L. BERENG:  Kea leboha Mohlomphehi.  Ke thoholetsa Morena Lesaoana ka Tlhahiso ea hae e buang ka litaba tsa AI, hobane e ntle, e bile e na le li-tla-morao tse mpe.  Ha u ka shebaAIphoso ea eona ke batho ba e sebelisang hampe, ha e le eona e ntle. 

Basotho ke sono hobane ha ba na ho fumana mosebetsi, hobane ha ho se ho thehoa liroboto, ka ‘nete mosebetsi o tla fela.

Mohlomphehi,AIre kile ra ea le Molula-Setulooa Government Assurance re ile Mpumalanga, oa tseba moo ba ne ba re feela hanyenyane, letsatsi le le leng kapa a mabeli, joale ra se ke ra hlakeloa hantle ke eona.

Re se re le baholo lintho tse ngata li lieha ho kena, feela re ne re ntse re sa tsebe ho sebelisa lifono, empa hona joale rea li sebelisa ka kutloisiso.

AI ena e ntse e tla moo re tla e utloisisa le eona.  Ha u ka re fa hanyenyane, ntho e tla fihlela moo e tla utloahala, le Litho kaofela li tla etsa mosebetsi ka tsela e otlolohileng.

Ha kea tloaela ho bua nako e telele, ebile ho sireletsa hore ke se ke ka pota, ke ho re ke re ka ‘nete ke tlatsa Tlhahiso ena.

MADAM PRESIDENT:  Rea leboha Setho se Khabane.  Litho tse Khabane, ha ke re rea hopola hore kaha le se le tlatsa Tlhahiso, le fuoa metsotso e mashome a mabeli (20 minutes) motho ka bomong.

HON. SENATOR S.K. MASUPHA: Kea leboha, Madam President, ka Tlhahiso ena ea Morena oa Mats’ekha, Setho se Khabane.

Ke hlokomela hore Morena oa ka ke motho ea balang haholo. Ke eona ntho eo ke e hlokomelang. Ntlha ea bobeli ke ea hore ke motho ea shebang ha a ntse a ea koana le koana. Ke hlokometse hore o kile a ea India ‘me ke bone eka ke hona mona moo a tlileng a fumane malebela ana a mangata ana. Hona ho bonts’a hore o ne a sa ea on vacation, o ne a ile boithutong.

Mohlomphehi, taba ena eo a e hlahisang, ena ea tlhaloso ea Mahlale a Boiqapelo le mefuta ea ‘ona e fapaneng, ke taba ea bohlokoa haholo ka hare ho Paramente ea rona. Ha e le hantle re le Litho tsa Paramente, mosebetsi oa rona ke ho etsa Molao ‘me ha re etsa joalo, re o etsetsa Basotho ho thusa Motlotlehi oa rona hore a nolofalloe ke mosebetsi oa hae oa ho alosa Basotho.

Ha taba ena e ka ea sebetsa ka pono ena eo a nang le eona, e ka tseba hore e ts’oaetse maoto ana a mararo a Puso. Re na le leoto lena la molao e leng la Boahloli. Mohlomphehi, ha u ka bona bohlosoa bo teng ka hare ho tsamaiso ea Lekhotla lena la Boahloli, u tla utloa u eme hlooho u sa tsebe hore na ebe bothata bona ebe ho na le nako eo bo tla fela. Joale na ‘me kea bona hore taba ena e ka felisoa feela ke taba ena ea boiqapelo bona boo Morena oa ka a buileng ka bona.

Ho na le nako eo, (mona ke mpa ke etsa mohlala, Mohlomphehi) ke ileng ka ba ka hare ho litokomane tsa Lekhotla lena le Phahameng. Ho na le tokomane eo ke neng ke e batla. Ua tseba ke ile ka lumelloa hantle hoa thoe “tsamaea u il’o ichebela hobane rona ka ‘nete re ke ke ra khona hore re u fumanele seno seo u se batlang.” Ka ea, Mohlomphehi, ka ba kena ka mono. Ka hla ka bolelloa hore “ha u kena ka mono u kene u apere overall hobane u ke ke oa tsoa u ntse u hloekile.”

Taba ena ke ile ka utloa eka ke taba feela. Ha ke qala ke buleloa ka mono, ho kena hoa ka feela, Mohlomphehi, ke ile ka fumana ke se ntse ke hata litokomane tsena ka maoto.

Ho na le tse pakuoeng hantle on the shelves, tse behiloeng hantle ka tsela e nepahetseng, empa boholo ba tsona, ho latela nakong eo likahlolo li saleng li etsoa, li qetella li pakuoe fats’e, re tsamaea holim’a tsona.

Mona ke mpa ke leka ho bonts’a feela hore taba ena ea boqapi bona e ka ba teng, bana bana ba Basotho ba ka tseba ho fumana mosebetsi hore litokomane tseno tse aluoeng fats’e li nkuoe, li be digital hore e-be litokomane tseo e ka reng ha u batla ntho e itseng, u e fumane ha bonolo.

Mohlomphehi, re na le Library ena ea sechaba. Ha ke e-s’o bone taba e khathatsang matla hakaalo, Mohlomphehi. Ke ka hona ke reng taba ena e ka tseba ho ts’oaetsa le mafapha a mang a bosebeletsi ba rona ka hare ho naha ea Lesotho.

Ha u ka re u ea Library mono, taba e teng ea litokomane tse teng ka hare ho marang-rang li ea fokola. Boholo ba tsona e ntse e le lipampiri tsena tseo re ntseng re li sebelisa mona, tseo re ntseng re li fuoa.

Ha u kena mona, ke ‘nete u tla fuoa tataiso. Ho tla buloa shelve hore, litaba tsena tseo u li batlang, ho shelve ena ho na le litokomane tseo u ka tsebang hore u li fumane.

Joale empa ha boqapi bona ba Morena oa ka, eba bo ka sebetsa ka hare ho naha ea Lesotho, bo qalile ka hare ho Paramente ena ea rona, ka Matlo ana a rona a Mabeli, haholo ena ea rona hobane ke utloile a hatelletse kahar’a ena ea rona.

Re kahar’a Ntlo ena e ntle eo e leng hore le ts’ebeliso ea eona e lokela hore e-be e ipabotseng. Re se ke ra bonoa feela ka Matlo ana a Mabeli re le kahar’a Matlo ana a matle feela e re ha re se re re, re sheba records tsa teng, re fumane hore ka ‘nete li ea soabisa.

Kea kholoa o tena a bua taba ena ho latela ka mokhoa oo a boneng bohlasoa bo teng kahare ho naha ea rona ea Lesotho.

Ke boele ke hlalose hape, Mohlomphehi, ke etsa mehlala feela ho bonts’a hore taba ena ea Morena oa ka, ehlile e ea phela, ke taba e ka etsahalang. Rona re le Marena a Sehlooho, ho na le selemo seo Lekala lena le re etelletseng pele la Puso ea Libaka le Borena le ileng la nka litokomane tsa rona, ho tloha selemong se itseng ho ea morao koana. Ua tseba litokomane tseo re lekile ho li batla e le hobane re ne re batla litaba tsa lilemo tsona tseno.

Mohlomphehi, ua tseba ke qetelletse ke tehile kalala! E mong a re li mona, li Matsieng. E mong a re li hokae. Ha ho na motho eo ehlileng a mphileng hore na Litokomane tseno tsa rona tse ileng tsa phuthoa Lesotho kaofela na li behiloe hokae.

Ha e le hantle ho ne ho thoe li isoa ho Museum moo li tla hlokomeloa hantle hobane ho rona mona ho bonahala hore re ne re se re li behile ka tsela e bohlasoa.

Litokomane tseno ke lumela hantle hore li lahlehile hona joale.

Tsena tsa Makhotla, Lekhotla ke lena le ile la cha haufinyane ‘me ho cha hoa Lekhotla ke ho cha hoa ntho e ‘ngoe le e ‘ngoe ekasitana le bopaki ba naha ena ea Lesotho.

Joale ka ha Bahlomphehi ba bang ba ntse ba cho hore litaba tsena li ntle, empa li ka sebelisoa hampe, ke ‘nete! Joale ka ha re se le re batho ba tsoetseng-pele ka marang-rang, lea tseba hore re se re ile ra bona batho  bana bao re reng ba lokela hore ba re thuse ba etse lintho tse ntle, eaba ba nka Motlotlehi Ntat’a rona, ba nka Tona-Kholo ba ba hlahisa bobeli ba bua ka litaba tsa masaoana feela hoo batho ba bang ba nang le kelello e sa tsebeng ho hlalohanya lintho, ba ka qetellang ba khotsoe hore lintho tseno le melaetsa eno eo Bahlomphehi ba rona ba baholo, litaba tseno tseo ba li buang ke tsona, athe empa e le matlakala feela a maiketsetso a batho.

Ha taba ena re e qalile hantle ka mona ka Matlong a rona a Paramente, re ka ba ra tseba le ho thiba bohlasoa bona. Ra ba ra tseba ho e etsetsa Morena oa ka, melao hore li laoloe ka tsela e nepahetseng.

Taba ena eo Morena oa ka a e hlahisitseng le ho e beha ka hare ho Ntlo ena e matla haholo. E hloka feela boinahano bo tebileng ba rona ka Botsamaisi ba rona ba Ntlo ena hore na taba ee ha e le moo re hlile re e behile ka hare ho Ntlo ee, na e tla fela ebe le moralo na?

Kea ts’epa, Mohlomphehi, hobane ke utloile hore ho na le ngoana ea neng a etetse kahar’a Ntlo ena eo ho hlalosoang hore o tla ke a tl’o re qhatsetsa hore na boqapi bona ba litsebo tsena tsa hae joale ka ha re ‘mone hore ke ngoana e monyenyane, feela ea bohlale ho latela ka moo a hlalosoang kateng. E leng hore ka tsela e ‘ngoe, e ka ‘na eaba e se ntse e le e ‘ngoe ea qaleho ea litaba tsona tsena tsa mahlale.

Ke qetelle feela, Mohlomphehi, ka hore Mohlomphehi Tona-Kholo ha a ntse a iketa hore a etelle Puso ena ea Lesotho pele, har’a lintho tse ngata tseo a ileng a li bua ke hopola ha a bonts’a hore taba ea litlhare ka hare ho naha ea Lesotho ho shebahala e tsamaea ka mokhoa o slow haholo. A bua ka taba ena ea lifofane tsena tse sa tsamaisoeng ke batho, tse tsamaisoang ka marang-rang e leng li-drone.

A re ha taba eno e ka ea sebetsa, hoa ba hoa buuoa ka Setsi sane se seholo mane Ha Rapokolana hore e hle ebe center e kholo eo litlhare, li tla bokelloa teng ‘me li tla tseba hore li tsamaee kapele. Ha u entse order feela, u penya fats’e mona ebe order ea hau e ea fihla kamor’a lihora tse peli feela. Sefofane se fihla se kena, u laolla lintho tseno, u oa li sebelisa, Basotho ba ba le bophelo.

Taba e ka reng ena eo, Morena oa ka, a buileng ka eona, ke e ‘ngoe ea lintho tse ka etsang hore litaba tseno li kene ts’ebetsong, Mohlomphehi. Ke taba ea bohlokoa haholo.

Ka ‘nete kea leboha. Ha ke rate ho bua haholo joale ka ha, Morena oa ka a buile hore ha u ka bua haholo u tla qetella u pota. Ke mpe ke re taba ena eo Morena oa ka a e behileng, ke taba e bohlokoa haholo. Rea e ananela, re ea e aka, re re ha e tsoele-pele e sebetse e le leano la Ntlo ena ea Mahosana.

Kea leboha, Mohlomphehi.

HON. SENATOR DR. T. LEBESE: Kea leboha hle, Madam President.

Ka ‘nete ke u hlomphe, ke be ke hlomphe le Tafole ea hau.

Leha ho le joalo hle, Madam President, ka ‘nete ke etse acknowledge litaba tseo Morena oa Mats’ekha, a li behileng le Setho se Khabane Morena oa Leribe, ha a tlatsa litaba tsena.

Ke mpe ke thekesele feela, Madam President, ke tle ho Tafole ea hau, ‘M’e, ka kotloloho hore kea kholoa u bone litaba tsena ha li nka mothati osele, Madam President, o etsang ho etsa acknowledge mosebetsi o motle o ileng oa etsoa ke Tafole ea hau ea training eo u ileng oa fana ka eona? U bone ha Litho tse Khabane, li bua ka matla ho etsa acknowledge training eno, mohlomong le hore na ebe training eno e ile ea ba hlahlella ho le ho kae ‘me e se eka litaba tsa mofuta ona li ka etsahala.

Ke ne ke kopa feela, Madam President, hore litaba boholo li se li buuoe empa ke mpe ke ts’oaele ho ena ea (b) ea AI; transformative opportunities for Parliament process (sena ke Sekhooa sa Ntate Manamolela).

Ke lebohe feela tsela eo e ngotsoeng ka eona, Madam President, hore kahar’a litaba tsena tse ngata tseo, Morena oa ka oa Mats’ekha a li supileng tsa AI, e ‘ngoe e kholo ke hore na how can it transform our Parliament. 

Litho tse Khabane li se li buile ka nepo mona hore re bolisa, re lisitse lichelete tsa sechaba, empa hape-hape re boetse re baetsi ba molao.

Taba ena ea transformative opportunities tse ka bang teng ‘na ke e bona haholo hore haeba re ka ra kenya ts’ebetsong litaba tsena tsa AI, Madam President le Ntate Deputy Clerk, e tl’o re thusa haholo ho ts’alo-morao le bolisa hore re bapale litaba tsena hantle haholo.

Litaba tsena, Madam President, joale ka ha Bahlomphehi ba li supa, kapele feela ha u qala u nka eona topic eno e ngotsoeng mono, ba e kenya mane moo ba tsebang hona teng moo ba ileng ba rutoa, e se e-ba file litaba tseno ebile e fana le ka presentation.

Taba e bohlokoa mona ke hore na ho kenya taba ee ea hore re etse transform menyetla e tlisoang ke AI na e ka ba efe.

Madam President, taba ena e ka Ntlong ka mona, ‘na ebile ha ke bone joale ka ha Setho se seng se supile e ea ‘Musong empa e re na rona re hloka eng hore re etse transform opportunities tsena tsa AI ka hare ho Ntlo ena ‘me re tsamaise hore re be paperless.

Re se ntse re e-na le litaba tseo re li supileng mona tsa infrastructure. Ke ea pele e hlokahalang. Li-gadget li teng, Madam President, Litho li buile ka taba ena ‘me ho’a utloahala hore re tla hloka le a reliable internet connectivity. Ha tsena li le teng, ntho e hlokahalang, Madam President, joale ka ha, Litho tse Khabane li supile, ke taba feela ea thupelo (training).

Ha se le training e etsoang outsource (ka ntle ho naha). Madam President, ho na le litsi tsa thuto e phahameng that are willing to provide us with this particular training. Ke hona moo ke hlokomelang hore re tlameha hore re nke monyetla oa litaba tsena ‘me ke litaba tse bohlokoa haholo, Morena oa ka oa Mats’ekha. Ekare leha a ne a li rala litaba tsena o ne a le teng training eno ‘me khopolong ea ka kea hopola hore o ne a le sieo.

Ho’a utloahala hore joale ka ha, Morena oa ka oa Phamong, a supile hore all we need ke taba ea training feela to enforce litaba tsena, Madam President, ‘me taba ena e tla re thusa haholo.

Litho tse Khabane li se li pharalletse haholo, kea kholoa ka hore na mafapheng a thuto, litabeng tsa bophelo joalo-joalo ‘me li nepile haholo.

‘Na ke ne ke e batla mona moo re reng na e tla fetola sebopeho le tsela eo re sebetsang litaba ka eona joang ka hare ho Ntlo ena ‘me re se re e siea ho Tafole ea hau, Madam President hle hore taba ena kaha ke ea rona, ka ‘nete e se ka ba ea lahleha. Re batla ho bona litholoana tsa teng ka hore re meme litsi tse ikarabellang ka boithaopo ba tsona, Madam President.

Ba bang ba bona ba bile le rona ba kang ba NUL (National University of Lesotho) ‘me ba bolela hore ho fana ka thuto kapa training ha ba hloke le hore ba fuoe a consultative fee. Ba ka re fa li-service tseno tsa bona for free. Re kopa hore taba ena e mpe e etsahale.

Ke itse li-gadget li teng. We have a reliable internet connectivity, ho teng feela ke hore re tle le li-gadget tsa rona re lule fats’e joale re etsoe enhance tabeng ena ea ho etsa transform Paramente ea rona ho e tlisa mona moo moo re tla ba paperless, ebe lipampiri tsena tse ka pele ho ‘na mona, Madam President ha li sa ba teng hobane ka ‘nete ha li hlokahale tsona.

Kea leboha, Madam President, ke lahletse le ‘na.

HON. SENATOR M.M. MOSHOESHOE: Madam President, ke ema mona ka – ha se le ntlha ea tsamaiso, ke etsa kopo e khethehileng hore debate tsena tsa kajeno re ke re li etse khekhenene hanenyane kajeno, re tle re boele re tsoele-pele ka tsona.

Mabaka a ka ke ana: Ka nepo re ne re tlamehile ebe re fuoe Order Paper esale nako ea hore na re tl’o etsang bekeng ena, ha ke tsebe lehaeba u teng kahar’a group ka mono. E fihlile bosiu ka shoalane last night, I can quote hore na ka nako mang empa ha ke batle ho etsa embarrass beng ba taba. E fihlile very late joale re sa itokisa hantle, ke lebaka la ka la pele.

Re kopa boitokiso. ‘Na I for one joaloka Morena Peete, ke ile ka etsa attend Conference ea AI ea IPU. Morena o ile a etsa mention hore le eena o kile a ea Conference ea IPU, le ‘na nkile ka e etsa attend ‘me notes tsa ka li teng.

Ke kopa re ke re khutle re il’o itukisa e tle re kamoso ha re kopana, re boele re tsoele-pele ka matla re ts’ohle Motion ona oa ka, ona oa hae, ha se oa ka nts’oarele Ntate! Ka mokhoa oo ke ratang ho hapella ntho tseo e seng tsa ka.

Taba e ‘ngoe e kholo ke hore Komiti ena ea Ethics e kile ea re mema ra ea mane Global Cure Conference Hall kaofela mono holim’a Agenda e neng e le teng mono. The last item on the las tday e ne e le on AI. Ntate Professor eane… ke mo lebala mehlaena ke hore ka mokhoa oo a tlang hangata moo!  O ile a etsa volunteer hore o tl’o re ruta ka AI a ba a bonts’a hore ha tl’o re patalisa letho.

Ka’nete re kopa ts’alo morao e be teng. Dr Lebese ke enoa o ntsa li hopola taba tseno, le ‘na haesale ke nyoretsoe Professor eno hore a tle a tle ‘M’e.

Besides training, hantlentho eo ke e kopang ke hore debate tsena ka lebaka la hore u itse ho na le Komiti eane ea Boiketlo ba rona e ilo’ ba le meeting hona joale, re mpe re etse adjourn debate tsena re ba lokolle ba ee ho meeting ono re tle re tl’o tsoela-pele le rona re itlhophile hantle, re tsebe ho tl’o kena le rona ka lishoto ele ho tlatsetsa Morena oa ka.

Kea kopa.

MADAM PRESIDENT: Rea leboha Setho se Khabane.

Litho tse Khabane, ke utloa eka proposal ena ea Setho se Khabane Mofumahali Makholu ke ntho e utloahalang haholo. Ke mpa ke batla feela ke re ke utloile eka litabeng tsa lona ntho e kholo ke hore le re tsohle li se li le teng, ho saletseng feela ke hore le thusoe ho hopotsoa. 

Ke rialo hobane nnete kaha Morena oa ka oa Phamong a hlalositse, ha re le baholo tjena ha re ts’oane le Madam Little President, re nka nakonyana ho ithuta lintho. Joale ke bona eka ehlile hoa hlokohala leha re ne re se ntse re rerile joalo hore bao ba ileng ba re ts’episa hore ba tla re fa koetliso ea mofuta oo re sa lefe letho, bona re ka etsa ts’alo morao le bona ka Tafole ea ka hore ba ‘ne ba re atamele re se re le ready ho ithuta.

E kholo Litho tse Khabane hape ke ea hore ha re thusoa hore re tlohe mekhoeng e fetileng re ee mekhoeng e meng e mecha e ntlafalitsoeng kapa e ntlafetseng, re lokela hore re be flexible enough ho amohela liphetoho tsa mofuta o joalo.

Ha re fuoe gadgets eba rona re le Tafole le Setulo re ka re ha re sa hlola re le fa lipampiri tsena, Litho tse Khabane, tlohong le gadgets tseo tsa lona le amohele ho etsa joalo.

Ke bone Setho se Khabane Morena oa ka oa Kubake Morena Api a kena mona a ts’oere gadget ea hae, eleng hore Morena o lebeletse ho sebelisa gadget eno ea hae haeba o hloka ho ntlafatsoa ho eona.

Che ke bone hore le Ntate Senator o ntsa e ts’oara le eena ka nako tse ling, empa ruri ke kopa hore re tle le tsona re ‘ne re ithuteng hanyane-hanyane. ‘Me…

Order Setho se Khabane! Morena o apere hantle ka tsela e khethehileng, ke kopa hore o fasitse tie o apere selamba sa hae.

ADJOURNMENT

There being no further business on the Order Paper, Madam President adjourned the House without Question put, pursuant to the Standing Order No. 16 (3).

The House was adjourned at 12:47 p.m.